ТЭНЭГ АВЬЯАС

ТЭНЭГ АВЬЯАС



/Хөрөг тэмдэглэл/

***
Авьяасыг заримдаа “Тэнэг” байдаг гэх. Тэр ч үнэн. Яагаад гэвэл авьяас ихэнхдээ учир шалтгааны ухааныг онхи тас мартаж орхидог юм. Бүр эсрэг байна гээч. Ер нь ч авьяас угаасаа тийм учир шалтгаанлаг биш л дээ. Ялангуяа орчлонгийн элдэв явдлыг учирзүйн үүднээс ойлгож хүлээж авахаасаа илүүгээр яруу эгшгээр, гоо сайхнаар, гэрэл гэгээгээр, баялхам их хайраар, хөөрөл догдлолоор, эсвэл гутрал гуниг, харуусал халаглал, үзэн ядалт, гаслант хашгичаанаар хүлээж авдаг яруу найрагчийн авьяас, төрөлх зөн үү. Үүндээ яг могойд хатгуулсэн мэт болдог ад биш ааш ариншин нь уу... Ээ дээ, ихээхэн асуудал, бэрхшээлийг ямагт үүсгэж, араасаа дагуулж, эзнийхээ зүрхэнд ямагт эцэс төгсгөлгүй мэт баяр, гуниг, жаргал зовлонг ээлж чөлөөгүй уудалж байдаг. 
Учир шалтгаанч хүн тэнгэрийн хаяанаа солонго татаж буйг хараад, “Солонго татаад эхэллээ, бороо татарч, тэнгэр онгойх нь дээ, ашгүй” гэж бодно. За “Яасан сайхан харагдаж байна вэ” ч гэх байх. Бүр зарим шинжлэхүй ухаанчаар сэтгэдгүүд нь “Борооны бяцхан дуслууд дээр нарны гэрлийн цацраг хугардаг. Энэхүү хугарсан цацраг нь долоон өөр өнгийг ялгаруулахаар ингэж харагддаг байна” гэж бодох билээ.
Харин яруу найрагч бол огт өөрөөр төсөөлж, харж, сэрдэг. 
Жишээлбэл, 
Тэртээд солонго татуулна...
Тэнгэрийн хаяаны үүлс бороо тээсээр ирж яваа
Тэгэхэд чи минь бороон дундуур нүцгэн гарч нэг үзээрэй...
Тэвчээр алдсан тэр нулимсан дуслууд
Тэврээгүй биеийг чинь үл мэдэгхэн сэрүүцүүлээд
Тэсгэлгүй дотроо уйлмаар болбол
Нүглээс ангид миний сэтгэлийн ариухан хайр
Нүдний чинь өмнүүр тийнхүү бороо болсон гэж санаарай...
Сар жилүүд юутай хурдан өнгөрсний дараа гуниг минь
Сайхан хар үсэнд чинь аяндаа л зүүсгэл болон гялалзана аа...
Сарнайн илтэс шиг зөөлхөн алгандаа нуусан аз жаргалыг минь чи тэгэхэд
Салхин дундаа сэмээрхэн цацчихаарай...
/Яруу найрагч Ц.Батбаатар/

ТУГАЛЫН ЗҮҮД


Дамдинсүрэнгийн Урианхай

ТУГАЛЫН ЗҮҮД


Намар оройн зэвэргэн салхины гуниглангуй, ямар нэгээс хагацангуй, ямар нэгэнд хоргодонгуй сэвэлзүүр үлээлтээр хээр талын хялганы толгой аяс аясханаа тонголзоно. 

Үхэр сүрэг салхи сөрөн, сөл нь шингэрсэн өвсний оройг хэлээрээ яаруу яаруухнаар ороон зулгааж, нам гүмхэнээ шаргалтах дэнжийн бэлээр билчин өгсөх агаад хамрын нь сартгар руу шурган алдан үсчиж үйлийг нь үзэн залхаах царцаа, дэвхрэгүүдэд дургүйлхэх мэт эврээ байн байн сэжин сүүлээ шарвана. 
Айлууд намаржаалжээ. Гаднаа нарны зай хураагууртай, үүдэндээ цоо шинэхэн хятад мотоцикль зоогоостой нэг том цагаан гэрийн баруунтай жалганд хэдэн тугал өвс гоочлох нь гоочлон, мөөрөх нь мөөрөн, мөргөлдөх нь мөргөлдөн явсаар бараа далдарлаа. 

Харин хашаанд, өнөө өглөө ганцааранг нь зориуд уяж үлдээсэн товир биетэй хүрэн тугал хашааныхаа шургаагт бөөрөө наан, хэдийгээр илч нь харьсан ч нойр хүргэн ээх бага үдийн нарны илчинд цохиулсан мэт дөрвөн хөлөө таатайхнаар сул тарайлган унтаж хэвтэв. 
Тугал сормуусаа чичив татав анивчин, чихээ үе үе дэлдэг дэлдэг хөдөлгөн, хааяа нэг нүд, зовхийг нь ирвэгнүүлэн гоочлох ялаа, батганд тавгүйрхэх мэт сүүлээ муригануулж, жийсэн хөлөө атигас татгас хийлгэх нь нойрон дундаа нэгэн хачин зүүд зүүдэлж хэвтээ ажээ. 
Зүүд нь огт зүүдэлж байгаагүй сонин зүүд байв. 
Нэгэн идэр насны бөгөөд лагшин дүр гойд үзэсгэлэнт, нүдний нь харц их гал мэт илчлэг, их усан мэт дөлгөөн хүн тугал руу ирээд, ихэд эцэж алжаасан, хүслэнгийн туйлд хясагдан шаналсан царайтай, 
-Чи намайг унуулаад явахгүй юу гэж гуйн өгүүлэв. 
Тугал: -Би морь биш шүү дээ! гэв. 
-Надад заавал морины хэрэггүй! Дайралдсандаа л хөл дүүжлэхэд болно! 
-Чи эцчихээ юу? 
-Хөл минь урагш зөөгдөхөө болилоо! 
-Би одоо даанч балчир, бядгүй байна л даа. Чамайг даахгүй! Ядаж бяруусан бол!.. 
-Чи өөрөө бодохдоо л, "Даахгүй!" гэж бодоод байна л даа. "Даана!" гэж бодвол намайг даахад амархан л даа... 
-Чи үхэр малаа яасан юм? Над шиг тугал чамд байхгүй юм уу? 
-Надад үхэр, тугал аль нь ч байхгүй! Би хов хоосон хүн! Надад юу ч байхгүй!..

Эдүгээчлэгдсэн эмгэнэл буюу Энэ цагийн Ромео Жульетта

Эдүгээчлэгдсэн эмгэнэл буюу

Энэ цагийн Ромео Жульетта


Явцгаая даа. Явдал учрыг нэгд нэгэнгүй хэлэлцье
Ял өршөөл хоёр хүн хүндээ оноогдох боловч
Ромео Жульетта хоёрынх шиг ийм эмгэнэлт тууж
Орчлон дэлхийд хаа ч үгүй билээ...”[1]  хэмээн агуу Уильям Шекспир жүжгийнхээ төгсгөлд таталгаснаас хойш 420 жил өнгөрчээ. 1410 онд Томмазо Гуардати гэгч итали хүн 50 бүлэг туурийн цомирлигтоо энэхүү эмгэнэлт хайрын түүхийн эхний хувилбарыг оруулснаас хойш 200 гаруй жилийн турш олон хувилбараар бичигдэж түгсэн энэ хайрын домгийг 1595 онд суут Шекспир жүжиг болгон цомносон нь ертөнцийн хамгийн алдартай драм болжээ.

Сэргэн мандалтын эхэн үед Италид цөөнгүй туурийн цоморлиг хэвлэгдсэний хамгийн алдартай нь мэдээж Жованни Боккачогийн "Декамерон".  Нэр цуугаар өдгөө Декамеронд хүрэхгүй ч тухайн цагтаа ихээхэн уншигдсан Мазуччио Салернитаногийн"Il Novellino" (Тууриуд) хэмээх ном байжээ. Бичгийн нэр нь Томазо Гуардати гэгдэх Мазуччио Салернитаногийн уг номонд  "Мариотта, Ганозза хоёр" нэрээр Ромео Жульеттагийн анхы хувилбар орсон бадйаг. 
Харин Монгол оронд соёлын довтолгоо ид өрнөж асан 1966 онд найруулагч С.Гэндэн Уилъям Шекспирийн энэ жүжгийг тайзнаа амилуулсан юм. Үүнээс 30 жилийн хойно найруулагч Ч.Найдандорж Монголын хоёр дахь Ромео Жульеттаг өлгийдөн авч байв. О.Гэрэлсүх, И.Одончимэг хоёрын тоглосон уг жүжиг хожим дэлгэцийн хувилбарт шилжсэнээр Монголчууд энэхүү дурлалын түүхийг энэ хоёр жүжигчний тоглолтоор 19 жилийн турш төсөөлж байлаа.
Сэлгэлт: Томоохон жүжгийн тавихад сэлгэлт буюу дублёр хийдэг.
1996 онд Ромеод О.Гэрэлсүх, Г.Алтанбагана, Жульеттад И.Одончимэг,
Г.Уранчимэг нар сэлгэн тоглож байлаа. 
1996 онд Монголд одоогийнх шиг мэргэжлийн түвшний ганц театр байсангүй. Тухайн үед оршин тогтнож байсан Хүүхэд залуучуудын театрт найруулагч И.Нямгаваа монгол маягийн Ромео Жульеттаг тавихаар төлөвлөж байсан ч завдаагүй гэдэг. Үүнээс 17 жилийн дараа Францын хөгжмийн найруулагч Gérard Presgurvic-ийн “Ромео Жульетта” мюзиклийг “Сонгодог мюзик” продакшны захирал З.Лхагвадорж найруулан тавьж байв.
Мюзикл: Алдарт мюзиклийн монгол хувилбарт А-саpella хамтлагийн дуучин
Ц.Мөнх-Од, "Классик жем" хамтлагийн дуучин Б.Отгончимэг нар болон
Поп хатагтай Б.Сарантуяа нар дуулж, VIP хүрээнл цөөн хэд тоглогдсон.

Энэ удаа харин хүрдийг найруулагч Н.Наранбаатар эргүүллээ. Монголд орчин үеийн театр үүссэний 85 жилийн ойн өдөр хөшгөө нээсэн Ромео Жульетта жүжиг үзэгчдийн халуун алга ташилтан дор 10 гаруй удаа тоглоод завсарлав. Хөшиг нээгдлээ, хөшиг хаагдлаа. Харин юу болоод өнгөрөв өө?
Явцгаая даа. Явдал учрыг нэгд нэгэнгүй хэлэлцье…

Яруу найраг хэзээ ч тийм гоё тансаг байгаагүй.

Хөнгөн бичлэгтэй дэвүүр сэтгэлгээтэй зохиолчдыг би уншдаггүй


-Зохиолчтой уулзаж буйнх ярилцлагаа сүүлийн үеийн уран бүтээлийн чинь талаар эхлэх үү?
-Энэ чинь  асуулт тавьж байгаа таны л бүрэн эрх шүү дээ? Юунаас эхэлж,  хаана дуусгахаа мэдээж та төлөвлөчихсөн л байгаа. Сүүлийн хоёр жил “Эсрэг цаг” нэртэй эсээ шүүмж, нийтлэлийн цуврал ном хэвлүүлсэн дээ. Оноос өмнө “Эсрэг цаг-3” нэртэй шинэ ном хэвлэгдэж гарна. Саяхан “Монголын театрын түүх” номын зохиогчоор ажилласан, хүүрнэл зохиолын шинэ түүвэр, “Цаг хугацааны цас бороо” нэртэй яруу найргийн шинэ түүвэр, “Улаан өндөг” нэртэй моножүжгийн шинэ түүвэр гээд мөд хэвлэгдэх номнууд байна. Энэ жил сайн ажилласан, муугүй ч үр дүн хүлээж байгаа шүү.
-Таныг уран зохиол руу юу ингэж эргэлт буцалтгүй татаж орхив, оо?
-Аав, эмээ, дараа нь мэдээж ном. Тэгээд хор шар, мөрөөдөл. Аав минь залуудаа шүлэг бичдэг байсан юм. Уран зохиолд учиргүй дуртай хүн байсан. Эмээ минь буй биеэрээ үлгэр, домог, хууч яриа, намба төрх, ардын дуу байлаа. Би багадаа гэрийнхээ хаяанд суугаад жижигхэн биендээ багтамгүй хачин хачин юм мөрөөддөг хүүхэд байсан юм. Анх оршуулгын цуваа хараад би зураг зурж эхэлсэн. Дараа нь шүлэг бичсэн.
-Хэдэн настайгаа шүлэг бичсэн бэ? Анхны шүлэг, анхны багшийнхаа тухай ярихгүй юу?
- 5-р ангиасаа л шүлэг бичсэн. Анх хүүхдийн зохиолч Мөнгөний Чимэд багшийн дугуйланд суралцаж байлаа. Тэндээс найз нөхдөө олж авсан. Найз нөхөд гэдэг маань одоогийн “Хүрээ ахан дүүс” шүү дээ. Тэр үедээ”Хүрээ хөвгүүд” байлаа. М.Чимэд багш гэж хүүхэд шиг зан ааштай хүүхдийн зохиолч байсан юм, аа. В.Набаковын тодорхойлолтууд шиг л бидний ирээдүйг М.Чимэд багш “тодорхойлчихсон” юм. Та хэд бол зохиолч болно, оо, бусад нь яахав гээд...

Б.Пүрэвсүрэнгийн дурсгалд

Чулуун хөшөөний хос уянга


Сүсэг итгэлийн булшин дээр
         сүүрс алдан зогсном би
Хэрэн тэнэмэл нэгэн найрагчийг 
         хэзээ ч юм энд орхисон

Он цаг, нэр алдарыг нь
         орхиж мартахыг тэр гэрээсэлсэн
Тэмдэг төдий чулуун дээо 
         "Тэнгэр өршөө!" гэж бичихийг л хүссэн. 

2009 он

Дуулж дуулж байгаад нэг нь дуулаад, нөгөөх нь уйлаад төгсдөг энэтхэг кино шиг л байна, манай кино урлаг...

Монголын мэдээ сонины “Чухал хүн” буланд найруулагч Б.Балжинням агсаны өгсөн ярилцлага. Сэтгүүлч Н.Пунцагболд агуу найруулагчтай сайхан ярилцаж байжээ. Тэр үнэхээр л Монголын урлагт чухал хүн байлаа. 

Дуулж дуулж байгаад нэг нь дуулаад, нөгөөх нь уйлаад төгсдөг энэтхэг кино шиг л байна, манай кино урлаг...


Бэгзийн БАЛЖИННЯМ
/1943 он – 2015 он  /

1943 онд Ховд аймгийн Чандмань суманд төрсөн. 
Москва хотын БХКУДС-ийг 1969 онд төгссөн. 
1962 оноос “Монголкино үйлдвэрт оператор, 1976 
оноос ерөнхий оператор, 1981 оноос Ерөнхий найруулагч, 
1990 оноос Соёлын Яамны сайд, 1993 оноос “Чингисфильм” 
ХХК-ний ерөнхий захирлаар ажиллаж байв. Б.Балжинням 
зураглаачаар ажиллаж байхаасаа эхлэн Сүхболдын яриа”, 
“Дэгдээхэй нас” , “Говийн зэрэглээ”, “ Би чамд хайртай”, 
”Сүүдэр”, “Илүү сартай зун”, “ Эргүүлэг”, “Нулимсан 
нуур” кинонуудын зохиолыг бичжээ.
Б.Балжинням нь:
1. Улаан дарцаг               1971 он
2.  Ичээнд нь                    1972 он
3.Моторын дуу              1973 он
4.Хань                            1974 он
6. Эх бүрдийн домог        1975 он
7. Дэгдээхэй нас             1977 он
8. Тойрох хуудас             1979 он
9.Говийн зэрэглээ           1980 он
10.Гэрлэж амжаагүй явна            1981 он
11.Жаргал даахгүйн зовлон          1982 он
12.Гарын таван хуруу                 1983 он
13.Саруул талын ерөөл                1984 он
14.Тань руу нүүж явна                  1984 он
15.Би чамд хайртай                      1985 он
16.Сүүдэр                                    1986 он
17.Шүтээн                                    1992 он
кинонуудын зураглаачаар ажилласны зэрэгцээ олонхийг нь 
өөрөө давхар найруулсан. 1985 онд “Ацаг шүдний зөрөө”
 киног найруулсны дараа 1988 онд “Мандухай цэцэн хатан” 
дөрөвлөсөн ангитай, уран сайхны өргөн дэлгэцийн өнгөт 
киног бүтээсний учир түүнд Төрийн шагнал хүртээсэн, 
Тэрбээр 1989 онд “Хачин хүн” кино, 1992 онд Чингис хааны 
тухай “Мөнх тэнгэрийн хүчин дор”  алдарт бүтээлээ 
найруулжээ. 

-Та зураглаач байж байгаа сүүлдээ найруулагч болсон гэдэг. Ер нь кино урлагтай хэрхэн холбогдож байсан бэ?
-Би 1962 онд 10 дугаар анги төгсөөд Кино үйлдвэрт ажилд орсон юм. Туслах оператор хийдэг байлаа. Тухайн үед манай удирдлагууд агуу хүмүүс байжээ. Ч.Лодойдамба, Л.Ванган гуай гээд л. Энэ хүмүүсийг агуу гэхгүй бол болохгүй. Тэр хүмүүсийн нөлөө их байсан. Тухайн үед мэргэжилтэй боловсон хүчин их цөөхөн байж. Би 1962 оноос эхлээд хоёр жил Кино үйлдвэрт туслах оператор хийсэн. Тэр үедээ хамгийн анх “Энэ хүүхнүүд үү”  киноны багт орж ажилласан. Тэр үеэс л кино урлагийн талаар анхны мэдэгдэхүүнтэй болсон доо. Тэгээд 1964 онд Москвад очиж, одоогийнхоор бол Оросын кино академид зураглаачийн мэргэжлээр суралцсан. Таван жил сураад төгсч ирээд эх орондоо зургаан жил ажилласан. Түүнийхээ дараа дахиад сургуульд явсан. Москвад байдаг “Кино зохиол ба найруулагчийн дээд курс” гэж байсан. Тэнд хоё жил суралцсан. Тэр үедээ олон хүнтэй танилцаж, янз бүрийн кино үзсэн дээ. Түүнээс хойш  кино урлагт зүтгэсэн. 1990 онд хувьсгал  энэ тэр болоод, кино урлаг сонирхдог ч хүн цөөн болсон. Гэхдээ 1992 онд “Мандухай цэцэн хатан” киног дэлгэцэнд гаргасан. Түүний дараа “Мөнх тэнгэрийн хүчин дор” гэдэг кино хийсэн. “Мандухай” дөрвөн ангитай, “Мөнх тэнгэрийн хүчин дор” гурван ангитай, нийтдээ долоон анги кино хийсэн.  Энэ хоёр киног хийхэд би 10-аад жил зарцуулсан. Би ер нь янз бүрийн л кино хийж байсан. Найруулагчаар, зураглаачаар ажиллаж байлаа. Кино зохиолыг нь хүртэл бичилцэж явлаа. Тэр болгондоо л туршлага суусан, найруулагчийн курс төгссөн мэргэжлээ ашиглаад янз бүрийн юм хийсэн дээ. 
-Сайн оператор байж байгаад сайн найруулагч болсон хүмүүс нэлээд олон байдаг гэсэн?
-Тийм хүн олон бий. Дэлхийн кино урлагийн түүхэнд ч гэсэн тийм хүн олон байгаа. Зураглаач байж байгаад найруулагч болох нь сайн ч талтай, муу ч тал бий. Киног үзэгчдэд хүргэх гол хэрэгсэл болсон камерын ард зураглаач байна биз дээ. Тэр хүний тархиар л киноны бүх зураглал шүүгдэж гардаг. Зураглаач хүн зөвхөн л фокустай зураг аваад байдаг юм биш. Бүхий л зүйлийг нарийн мэддэг байхгүй юу. Гэтэл одоо зүгээр л техникт дулдуйдаад байна. Техник хөгжсөн учраас шөнө ч, өдөр ч хамаагүй зураг авч болоод байгаа юм. Уг киноны зураг авалтын хамгийн чухал зүйл нь гэрэл шүү дээ. Юуны төлөө гэрлээр зурах гэдэг билээ дээ. Гэтэл одоо гэрлээр зураад байгаа юм алга. Жишээ нь, зураач хүнд будаг, цаас нь байгаад байгаа хэрнээ будаг нь байхгүй бол ямар байх вэ. Үүнтэй л ялгаагүй. Зураглаач байж байгаад найруулагч болсон хүн өөрөө зургийн чанар, ямар өнцгөөс авбал яаж гарах уу гэдгээ мэддэг, зураглаач даа зөвлөдөг байхгүй юу. Тэр утгаараа сайн талтай. Харин одоо манайд зураглаачийн мөн чанарыг мэддэг оператор ч алга, найруулагч ч цөөн байна. Дээр дурьдсан муу тал гэвэл  сайн операторын бүтээлийг хэт өөрийнхөө үзэл бодлоор өөрчилж, муу болгох магадлалтай байдаг. Өнөөгийн залуус “бушуу туулай борвиндоо баастай” гэдэг шиг хэт хурдан хийх гээд, 7, 8 хоногт кино шиг юм хийгээд байдаг. Ингээд ирэхээр өнөөх гэрэл сүүдрээр зурах энэ тэр нь орхигдоно. Жинхэнэ урлагийн хэл байхгүй болоод байгаа юм.

...улам азгүй шүлэгч болгож хайрла!



Зүгээр л Жеймс Бондыг хүлээж
Үсээ арагш илсээр уснаас гарч ирэхэд нь
Үнэн сэтгэлээсээ догдлон дуу алддаг
Үзэгч байж үзэхсэн
Гутал минь л тоосгүй бол
Сэтгэлийн ачаа хөнгөрч
Гулиалж, алиалж амьдардаг 
Гуниггүй хүн сүрэгтээ очихсон
Зожгирч ганцаардсан үгс
Мөсөн бүрхүүлтэй бяцхан тооройс мэт дотуур гүйлдэж 
Зожгирч ганцаардах хүслийг гижигдэх тусам
Зожгирч ганцаарднам
Олон үйлдэлтэй цахилгаан багаж эсвэл
Оролт гаралт бүхий улс төрийн тогтолцоо мэтээр 
Биеэ төсөөлж, төсөөлөлд ургасан дүрүүдтэйгээ
Плато мэт цэцэн яриа өрнүүлж
(Ийм маягаар цаг гаруй ярилцсаны дараа)
Ихэвчлэн өөрөө л яриад суугаагаа анзаарахад 
Ичгүүр бус инээд баясал төрнө..,
Энэ хүртэл бичсэнд минь
Эрүүл ухаан агшин ч үгүйг мэдэж байвч
Энэ маягаар би Илиадаг ч бичсэн чадахаар байна
Азгүйчүүдийн бурхан байдаг бол одоо л сонс
Азгүй, улам азгүй шүлэгч болгож хайрла!

ЭСЭРГҮҮ ДУУ ДУУЛААД ЭНДЭЖ ОСОЛДСОН ӨВӨРЛӨГЧ НАР МИНЬ

"Айн Жалудын цавчилдаан" зохиол нь судлаачдын
зүгээс дориун үнэлгээ хүлээгээд буй  зохиолч, сэтгүүлч
Балсанцэрэнгийн Ойдов нь 
Өвөрхангай аймгийн
Хужирт сумын уугуул хүн юм. Тэрбээр 
яруу найргийн
“Парнаст хүрэх зам”, хүүрнэл зохиол, сэтгүүл зүйн
“Гучаад оны хэлмэгдүүлэлт”, “Үндэстний үзэлтэнүүд
ярьж байна”, “Үлэмж сэтгэлийн тусын тулд”,
“Дал, ная, ерээд оны Улаанбаатарын атаманууд”,
“Ужид цэнгэлийн манан”, “Ар халхын шилийн сайн эрчүүд”, 

“Халхын шоронгийн амьд түүх”,  “Өд” сангийн захиалгаар
“Яруу найрагч Р.Чойномын нүүрний хэв”, 
хошин
фельетонуудаас бүрдсэн “Гудиггүй Монголын гурван
жилийн хошигнол” 
гэх мэт олон ном бичиж,
хэвлүүлсэн чөлөөт сэтгүүлзүйн том төлөөлөгч юм. 
Өнгөрсөн жил “Хурд” хамтлагийн дуучин Д.Цогоотой ярилцаж суухад тэрбээр “Гадаад дотоодод тоглолт хийж явахад хамтлагийн хөгжим гоё дуугараад, үзэгчид дэмжээд ирэхээр их гоё байдаг. Үзэгчид унтчихсан юм шиг байвал дуулахад хүртэл урамгүй. Өвөрмонголчууд бол аймаар. Дагаж дуулаад л, давалгаа үүсгэн босч ирээд байдаг. Яг л Барууныхан шиг. Нэг хэцүү юм нь гэвэл цагдаа нар нь тойроод зогсчихно. Тэгээд босч ирсэн үзэгчдийг суулгах гээд байдаг. Өвөр Монголд тоглоход Соёлын яам нь бидний бүх дууг хянана. Улс төрийн дуу дуулж болохгүй. Эх орны тухай дуу дуулж болохгүй. Хайр сэтгэл, аав ээжийн тухай дуу бол чөлөөтэй” гэж өгүүлж билээ. Нээрээ ч Өвөр Монголд улс төрийн дуу, эх орны тухай дуу дуулж болдоггүй юмсанж. Гэхдээ болгоё гэвэл болох л доо. Харамсалтай нь болгосныхоо дараа Хятадын цагдаа нарт байцаагдана. Тэгээд мөнөөх дуулсан дууны үг нь эсэргүү шинжтэй байвал шоронд орно. За яахав, улс төрийн дуу дуулж болдоггүй юм байж. Харин эх орны тухай дуу дуулж яагаад болдоггүй юм бол? Ухаандаа “Хурд” хамтлаг Өвөр Монголд очоод, “Үүнээс илүү хөх тэнгэр гэж үгүй, Эх орноос минь сайхан нутаг хаана ч үгүй” гэж дуулж болохгүй нь байна шүү дээ. Сонин байгаа биз. Ухаандаа “Ар Монголоос илүү хөх тэнгэртэй, сайхан нутаг хаана ч үгүй юм байна” гэсэн сэтгэгдэлийг өвөрлөгч нарт төрүүлчихнэ гэж Хятадын коммунистууд болгоомжилдог бололтой. Инээдтэй ч юм даа, чааваас гэж. Тэгсэн мөртлөө хятадууд Ар Монголд ирэхдээ эх нутгийн тухай дуу дуулж, шүлэг уншиж болоод байдаг. 
Жишээ нь манай улсад айлчлаад буцсан БНХАУ-ын дарга Си Жин Пин-ийг хар л даа. Тэрбээр УИХ-ын хүндэтгэлийн чуулган дээр үг хэлсэнийхээ дараа, 
“Хэнтий, Хангай, Соёны өндөр сайхан нуруунууд
Хойд зүгийн чимэг болсон ой хөвч уулнууд, 
Мэнэн, Шарга, Номины өргөн их говиуд
Өмнө зүгийн манлай болсон элсэн манхан далайнууд” гэх мөртийг уншсан. Тэнд байсан манай УИХ-ын эрхэм түшээд алга нижигнүүлэн ташиж харагдсан. Зарим хүн үүнд ихэд шүүмжлэлтэй хандаж байсан бөгөөд “Си Жин Пин Монгол орныг өөрийнхөө нутаг гэж боддог юм болов уу, эсвэл ирээдүйд өөрийнхөө нутаг болно гэж мөрөөддөг юм болов уу” гэж егөөдөх хүн ч гарч байлаа. За энэ ч яахав. Харин сүүлийн үед эсэргүү дуу дуулаад эндэж осолдож буй өвөрлөгч түмнийхээ тухай өгүүлсү. Хятадын коммунистууд Монгол үндэстнийхээ эрх ашгийн төлөө үгээ хэлсэн зүрх зоригтой өвөрмонгол залуусыг нухчин дарах бодлого явуулсаар олон жил болж байна.

ШИМНУСЫН ӨМГИЙГ ОЧРООР ДАРАГЧ


Жалханз хутагт Дамдинбазар
(1874-1923)

"...эв нийлбээс бүтээн үл чадах үйлс нэгээхэн ч үгүй
эс эвлэвээс үл эвдрэх үйлс мөн нэгээхэн бээр үгүй..."
Жалханз хутагт Дамдинбазар

Итгэлт Бурам модот хийгээд Зөөлөн цогтын зүрхэн шимээр 
Эрдэнэт шашины лянхуан цэцэглигийг мөшөөлөгч ногоон морьт 
Этгээд харын зүгийн шимнусын аймгийн байлдаанаас тийн ялсан 
Их нууцын эзэн Дамдинбазарын өлмийд залбирмой.
"Жалханзын залбирал" хэмээх төвд судраас

I. НОМЫГ БОЛГООЖ, ТӨРИЙГ ХИЧЭЭВ


- Өнгө л бол улаан байх уу?
- Өнгө л бол улаан байдаг юм бол, номын цагаан дунгийн өнгө чинь улаан болох уу?
- Номын цагаан дунгийн өнгө чинь цагаан юм болохоор өнгө болно. Номын цагаан дунгийн өнгөтэйгөө нэг юм болохоор цагаан болно. Цагаан юм болохоор, номын Цагаан дунгийн өнгө чинь улаан биш болно„ Улаан биш юм болохоор, номын цагаан дунгийн цагаан өнгө, бадмааргийн улаан өнгө хоёр сууриараа үл зохилдоно. Иймд өнгийг гагц улаан гэж, улааныг гагц өнгө гэж, эсвэл цагааныг улаан гэж, улааныг цагаан гэж ухаарч болохгүй гэнэ. 
Ийм маягаар цагаан, улаан, хөх, шар дөрвөн үндсэн өнгө, түүн дээр үүл, манан, утаа, тоос, гэгээн, харанхуй, сүүдэр, нарны гэрлийн найман гишүүн өнгө, бас түүн дээр хөх шар хоёрын дундаас гарсан ногоон, улаан шар хоёрын дундаас гарсан хөх, улаан хөх хоёрын дундаас гарсан хар өнгийг өөр хооронд нь сүлжилдүүлж, эцэст бүр өнгө дүрс хоёрын холбоо хамаарал руу шилжин орно. Ингэж цагаан, улаан өнгийг ялган хэлэлцэж, өнгө, дүрс хоёрыг магадлан шинжлэхээс эхлээд, үзэгдэл юмсын бэлгэ чанарыг шалтгаан үрийн холбоонд нь авч үзэж, нээн шинжилдэг Бурханы шашны гүн ухаанд мэргэжихээр 15 дугаар жарны хар усан луу жилийн /1892/ намар цаг Халхын Их хүрээний Гунгаачойлин хэмээх гүн ухааны дацан сургуулийн номын хуврагийн тоосонд багтаж ирээд байсан 19 сүүдэртэй залуу шавь бол эдүгээгийн ардын засгийн газрын гурав дахь ерөнхий сайд асан бөлгөө, самади багш, бэйл, номун хан, цэцэн ширээт, түгээмэл сайд, гүжир хамбо, номч мэргэн егөзари бандида, Жалханз хутагт Дамдинбазар байлаа. Тэрбээр Засагт хан аймгийн хотгойд гүн Загдсамбарын хошууны газраа Алтанбулаг хэмээхийн ойр шадар Бугын толгой хэмээхэд эцэг Цэдэнсодном (Соном), эх Содном хоёрт 15 дугаар жарны "хөх" хэмээх модон эр нохой жилийн (1874) "сага" хэмээх монголын дөрөвдүгээр сарын (зуны эхэн сар) 9-нд бие лагшин мэндэлжээ.

Арслантай учирсан тэмдэглэлүүд

Эцэг Гумилев ёстой л есөн шид нь бүрдсэн эр байв. Парист Францын уран зохиол судалсан залуу шүлэгч эх орондоо ирээд жинхэнэ Модернист фронт командлагч болсон юм. Түүний фронт буюу Акмейстуудын дунд хожмоо Оросын хамгийн агуу найрагчдын нэг болох тавилантай Анна Ахматова гэх бүсгүй хамаарч байв. Харин Николай, Анна хоёрын хүү Арслан хожмоо аавынхаа угсаатны зүйн сонирхолыг үргэлжлүүлж, дэлхийд цуутай судлаач болсон. 
Оросын мөнгөн зууны оройн чимэг Николай Гумилев, Анна Ахматова нарын хүү Арслан бол эсгий туургатны түүхийн талаар хамаг голч онол дүгнэлтэд хүрсэн, Их Азийн нууцлаг үндэстний талаар үнэн мөнийг орчин үеийн ертөнцөд хамгийн чангаар хэлсэн хүн билээ. Монголчууд бидний талархаж, хүндэтгүүштэй энэ эрхэмтэй манай хоёр ч сэтгүүлч уулзаж ярилцсан нь бий. Яруу найрагч Ж.Болд-Эрдэнэ агсан болон зохиолч, сэтгүүлч Д.Цэмбэл гуай нарын эл хоёр тэмдэглэлээс Арслан гэж домогт эрдэмтний дүр тод томруун харагдана.  


Д.Цэмбэл гуайг нэг л зуны дотор Орос хэл 
сурчихсан тухай ангийн \хүү Тангадын Галсан 
хожим дурссан нь бий.  Д.Цэмбэл гуай өдгөө 
Хүмүүнлэгийн их сургуульд багшилж, 
эх түүхийн мөрийг мөшгөсөн 
романудаа бичсээр сууна. 
Д.Цэмбэл 
(Залуучуудын үнэн.1990 он)  

Монгол 500 жил насалнa


Эртний Монголын түүх, ялангуяа Чингис судлалд гарамгай хувь нэмэр оруулсан зөвлөлтийн нэрт эрдэмтэн зартай “Тэрслүү үзэлтэн” Лев Николаевич Гумилевийг амьд сэрүүн ахуйд нь уулзаж ярилцах завшаан надад тохиолдсон юм. Тэрээр Москвад ирэх бүрдээ Новогиреевийн метроны дэргэдэх байшиндаа байнга буудаг байлаа. Түүнтэй уулзахаар цаг болзон ирэхэд Лев Николаевич байшингийнхаа дэргэд папирос баагиулан зогсож байв. Олон жилийн тамхины утаанд яг л гадил жимс шиг шарласан хурууг нь харахад дэлхийд нэрд гарсан том эрдэмтэн гэхээсээ амсхийх завандаа юм л бол мохоор ороож суудаг хөдөөний эгэл боргил тариачин эрийг санагдуулна. Яриа хөөрөө хурц энгүүн хээ гоогүй, намхан махлагдуу биетэй энэ хүнийг байрных нь оршин суугчид ихэд хүндэтгэн цахилгаан шатанд хамт суусан хүмүүс эхлээд дээд давхарт байдаг Лев Николаевичийг буулгаад дараа нь харихаар доош бууцгааж байв. Би урьд Ленинградад хэд хэдэн удаа очихдоо Лев Гумилев,  Т.А.Бурдукова, М.Нармаев зэрэг монголд элэгтэй бусад эрдэмтэдтэй байнга уулздаг байсан болохоор цуглуулж эмхэтгэсэн сонирхолтой баримт цөөнгүй бий.

ЭРЭЛХИЙЛЛИЙН ГОЦЛОЛ ХӨГЖИМЧИН

УДИРТГАЛ ХӨГЖИМ

Аливаа цаг үеийнхнийг нэгэн хөгжмийн чуулга гэж үзвэл, тэрхүү чуулга хүний амьдрал, зовлон жаргал, алдаа оноо, өс хонзон, хайр энэрэл, үнэн худлын тухай нэгэн чуулбар хөгжим тоглодог билээ. Тэр л хөгжмийг оюун санааны “удирдаачид” дохиур модоороо холбон найруулах бөгөөд 1990-ээд оны гол тоглолтыг С. ЗОРИГ удирдаж байсан юм. Түүний удирдлага дор шинэ нийгэм-шинэ цаг үе өсөн өндийж, хөгжмийн олон цоо шинэ өнгө аясыг эрэлхийлж байлаа. Бидний хамаардаг урлаг-утга зохиолын “хөгжим” ч ялгаагүй шинийг эрэлхийлэх, шинэ өнгө дуурьслыг хайж эхэлсэн юм. Тийм л шинээр дуугарах хүсэл, хуучнаараа “пүн пан” хийх сонирхол хоёрын зааг дээр өсөн өндийсөн Монголын уран зохиолын 90-ээд оныхон “хамгийн сонирхолтой, олон талтай, чөлөөт, тогтворгүй, хэм хэмжээсгүй” байх хувь тавилангийн “эрхийг” эдэлсэн хэрэг. Нэг талдаа тун “азтай” байж мэдэх, нөгөө талдаа мөн чиг “хувьгүй” байж болох “улаан шугамгүй” замаар явсан МУЗ-ын 90-ээд оныхон өнөөдөр хүчирхэг “чуулга”-ын хэмжээнд тоглолт хийж байна. Хөгжмийн чуулгад удирдаачаас илүү “ОРОН ЗАЙТАЙ” чухал хүмүүс бий. Мэдээж тэднийг “ГОЦЛОЛ ХӨГЖИМЧИД” гэдэг. Тэдний ур чадвар, авьяас билгээс цаг үе нь өөрийнхөө өнгө найрсалаар “эгшиглэж” байдаг. Даанч хүссэн бүхэн “гоцлол хөгжимчин” болдоггүй. Эрэлхийлсэн бүхэн хайснаа олдоггүй. Энэ л хүсэл хяслын “замаар” туучиж ирсэн зохиолчид л ган болд мэт гаднаа ширээгдэж, гал ус мэт дотроо ”харшилж” байж гоцлол хөгжимчин болцгоодог. Түүнээс биш “од” болохын сод хүслэнд автагсадын боддогоор амар хялбар “үйл хэрэг” л лав уран зохиол биш юмдаг. Уран зохиолд гоцлол хөгжимчид үгийн урлагийн бүх төрлөөр ”хөгжимдөх нь“ түгээмэл үзэгдэл. Нэг үгээр хөгжмийн олон “зэмсэгэээр” тоглоно гэсэн үг. 

Энд хүрээд би чухал зүйлээ гартаа атгасан хөзөр шиг дэлгэх гэж байна. Үнэнийг хэлэхэд он жилүүд бидэнд зарим нэг том дүгнэлт хийх “эрх” олгосон юм. Эрхийнхээ дагуу өнөөгийн МУЗ-ын “эрэлхийлэгч” бүлгийн гоцлол хөгжимчдийн нэг бол зохиолч Төрийн Баянсан мөн хэмээн итгэлтэйгээр хэлэхийг хүслээ. Түүнийг он жилүүд хангалттай “шалгасан” юм. Тэр ч бас он жилүүдийг зүгээр байлгаагүй билээ. Тиймээс үгийн урлагийн бүх төрлөөр “харьцангуй” жигд бичиж чадаж байгаа цөөхөн зохиолчдын нэг болж төлөвшжээ. Үнэндээ түүний зохиолууд өнөөдөр “гоцлох” хэмжээнд “дуугарч “ байна.


ТУЛГУУР ДҮР БА НЭГДҮГЭЭР БИЕИЙН ТӨГСГӨЛ

Нэгэн мөчлөг



Хөөр хөгсөөнөөс хол хөл хорин суухад
Хөнгөн бус бодол цөөхөн бус төрнө
Ахуй ертөнцийн учрыг агуу ихээс биш
Амьсгалын бүгтхэн чимээнээсээ олж сонсоно
Салхи шиг хийсээд байгаа сэтгэлээ
Сар шиг дүнсийгээд байгаа сэтгэлээ
Гол усны тунгалаг биед шингээж
Гол ус шиг тунгалагшин урсахыг нь үзнэ
Үй мянган бодлын сүлжээсийг задалж
Үерлэн шуугих амьд ус минь
Харанхуй хорвоогийн хаагуур урслаа ч 
Хатаж ширгэхгүй мөнхийн ус минь...

2013 он

залуу насыг минь өндөг шиг сорох хором мөчүүд...


Модны биен дотроос цоо ширтэх нүднээс
Биен дотроо нүдтэй модноос
Мойног хуруунуудынхаа завсраар залуу насыг минь өндөг шиг сорох хором мөчүүдээс
Зэгзгэр ногоон, мэлхий шиг вааглагч өвснүүдээс
Зүүднийхээ хананаас эгнүүлэн өлгөсөн өөрийнхөө дүр төрхүүдээс
Тэнгэр доторх тэнгэрт хөрвөөх азарга цагаан үүлнээс
Тэгээд бас оюун санаанд минь хадан хавцал шиг цуурайтагч ой дурдатгалуудаас
Ус уухаар тонгойх болгонд урдаас минь өмөлзөх уруулаас
Уул нуруудын ботгирсон хөх манан руу даллан дуудсаар байх явган жимээс
Хий үзэгдлүүд, сахиусан тэнгэрийн ч мэдэхгүйг мэддэг хэрнээ
Хэлгүй дүлий юм шиг өөдөөс минь ширтэх сарнаас
Хүсэл тачаалын шуургаар сэтгэлийг минь намрын өвс шиг бөхөлзүүлэгч
Чиний харцны эргэлт, ичимдэг ягаанаас чинь
Амьдрал хэмээх халуун усны цонхоор опера хоолойгоор
Утга учиргүй дуу гинших төрөл нэгтнүүдээс
Үнэний цөөрөм рүү нүгэл буяны навчисыг ангилан үлээх
Ховсдогч хөгжимчнөөс
Цөмөөхэй минь хоёулаа

Нуугдах газар яаж олох вэ?



Яруу найрагч Г.Баяр
ТАНИХГҮЙ ЦЭЦГИЙН ҮР /2013/ номоос 

...Хоосон чанар өөрөө хоосон чанар болохын цагт...

ХАТАН ГОЛЫН ГҮҮРЭН ДЭЭР


Артай шаргал торго шиг
Хатан голын хөвөөнд
Араншинг чинь өвчиж төрсөн
Шүлгийг чинь дуудлаа, Нямлхагва аа

Эзний минь зүрхийг шархлуулж
Эрдэнэ шиг биед нь мэс өргөсөн
Хараал идсэн үзэсгэлэнтэй Гүрвэлжин гоо хатны 
Халуун амийг авсан ялгуулсан энэ голын

Чиний мөн чанар шиг авах гээхийн урсгалд
Миний зориг зүрх шиг эргийн чулуу мөлийнө
Чиний залуу нас шиг хуйлран оволзох усан
Миний алдсан бүхэн шиг сураггүй жилийж одно

Салхийг гартаа атган зогсоно...



Салхийг гартаа атган зогсоно
Салаагаар минь амьсгалж буйг нь сонсоно
Дэлгэчихвэл бүх юмс хуйсагнан эргэх мэт бодогдоно
Дэндүү чанга атгана
Хүнтэй ч гар эс барина
Бас дуугаа хураана
Догшин дүртэй харагдана
Дотроо бол уйлж байгаа нэгэн
Хацрыг чинь илбэхгүй
Нулимсыг чинь ч арчиж чадахгүй
Дүн өвлийн модод шиг хүйтэн
Дүнсгэр
Хэлгүй мэт бодогдоно
Харин дотроо хашгирч байгаа нэгэн
Салхийг гартаа атган зогсоно
Салаагаар минь амьсгалж буйг нь сонсоно
Үнэндээ алгаа дотогшоогоо дэлгэвэл
Үүрд мөнх тэнд хоосон байсныг мэднэ. 


2014.

Г.Хашбаатар
"Хас дорно" бүлгэм