Ерөөл хараалаас ангид хол газар...

Яруу найрагч Данзангийн НЯМСҮРЭН


БОЛОР ЦОМЫН ДАРААХ ДУУЛЬ


Юм бүхэн байгальдаа байхад би оршдог
Ертөнцийн сар үүлэн цаагуур ороход
Ерөөл хараалаас хаа хамаагүй хол газар
Ердийн нэг дан байшинд амьдран суудаг би.

Хаа нэгтээ навчис унах, ус дуслах
Хананд өлгөөтэй цаганд зүрх минь цохилох
Хаяагаар гүйх оготоной, намайг харсаар байгааг,
Харанхуйд шувуу дуугарах бүүр түүрхэнд би дуртай. 

Гүнгэрвааны өмнөх алтан зул цэцэг бадамлахын цаг дор
Гүмүд цэцэг цомирлогоо сарны туяанд задалдаг
Гөрөөс бухирах баруун голын бургас
Гүн нойронд минь сэвэлзэн байгаа нь харагддаг.

Цаг хугацааг хүмүүнээс хэсэглэн авсан
Цагаан дэрсний хажуугаар явахад
Сүмийн ширээний лаа шиг шүлгийн мөрүүд гэрэлтэж
Чоно болоод амьтад түүгээр гүйлдэх нь үзэгддэг.

Цас орсон өглөөгүүр явсан тэрэгний мөр зурайж
Цааш одсон хөсөгний чахар чухар эргэх чимээ 
Цаглашгүй гүн огторгуйд дуурсан шингээд
Цайвар манан үл үзэгдэх ахуйд би дуртай.

Ерөөл хараалаас ангид хол газар
Юм бүхэн байгальдаа байхад би байдаг
Ертөнцийн сар үүлэн цаагуур ороход
Ердийн хуучин байшиндаа нуугдан суудаг.

1998.01.28


Умард Гара хачийн чуулах харшид Сэванрайва лугаа уулзсан арван тавдугаар бөлөг

Арван тавдугаар бөлөг

 http://www.imdb.com/title/tt0499238/

Намо гүрү хутагт Мяларайба гэж алдаршсан тэр богд умард Даго (rta sgo .tib) ууланд бясалгаад Шри (shri’ .tib) ууланд бясалгахаар өөд болохын умард Баруун Гар (gyas ru .tib) хэмээх умар дахь нэгэн зочдын харшид сууваас Ягрүтанба (gyag ru thang pa .tib) нэрт нэгэн лам олон шавь нараар хүрээлүүлж, тэр харшид ирж суун амуй.
Зандрачандмань (zla pa nor bu .tib) нэрт сартваахь бээр олон эд таваар нөхдөөр хүрээлүүлж суун бөлгөө. Богд Мяларайба Зандрачандмань нэрт сартваахиас идээн гуйваас сартваахь өгүүлрүүн:
“Егүзарис та хүмүүнээс гуйн идэн атал өөрийн эд таваараа идэж сууваас жаргалан бус уу” хэмээн хилэгнэвээс Мяларайба лам зарлиг болруун. “Ай, та эдүгээ энэ ертөнцөд жаргах мэт буй за. Ийм үйлээр хойд ертөнцөд зовохоо үл мэдмү зэ та. Тиймийн тул миний эдгээр үгсийг сонс” хэмээгээд найман дурдахуйн энэ шүлгийг номлоруун:

“ШҮҮРС” ХЭМЭЭХ НОМЫГ ШҮҮРС АЛДАЖ УНШААД...

Дэлхийн яруу найргийн өдрийн мэнд болгож нэгэн бичлэгээ нийтэлж байна. Эл бичлэг "Үндэстний уран зохиол" сэтгүүлийн анхны дугаарт хэвлэгдсэн юм.

“ШҮҮРС” ХЭМЭЭХ НОМЫГ ШҮҮРС АЛДАЖ УНШААД...


“Би говьд намар оройн тэнгэр дор төрсөн.
Бидний үеийнхэн ажин түжин, амгалан цайлганы үр сад юм”. Энэ мөрийг уншаад надад ямар нэг нандин зүйлээ алдсан юм шиг, алдсан тэр зүйлийнхээ өмнө би буруутай юм шиг, мэдсээр байж тэс буруу замаар явж өдий хүрээд, түүнийгээ эс анзаарах л гэмээ хаацайлах ганц арга болсон юм шиг мөхөсдсөн мэдрэмж төрж билээ. Хурааж цомносон бүхэн нь эцсийн мөчид ямар ч үнэ цэнэгүйг мэдрэх ямар байдаг бол? Эсрэгээрээ бүтээж, цуглуулж буй бүхэн нь үлдэнэ, энэ ертөнцөд өөрийг нь зөвтгөх ямар нэгэн учир шалтгаан, мөн чанар оршин байх болно гэдгийг мэдрэхийн жаргал ямар байдаг бол? Энэ мэдрэмж амьдралын төгсгөлд л бидэнд төрөх учиртай юу? Эсвэл үүнийг урьдчилан харах боломжтой, тэгж харж чаддаг билэг авьяастнууд бидний дунд байдаг уу? 
Жам ёсны өмнө зогсоо хүн гээч энэ сэтгэгч амьтаны оршин байхуйн тухай үй түмэн асуулт, асуудал бий. Бид түүнд өөр өөрсдийнхөөрөө, хэр чадлынхаа хэрээр л хариулт өгч ирсэн. Сэтгэлээ хуурах үедээ хуурч, эрэл хайгуулынхаа гүнд нэвтрэв гэтэл тэр нь төөрч будилмаар, бүр хэн гэдгээ ч мартмаар харанхуй хонгил болохыг мэдэх, бодол, бясалгал ханахад учир шалтгаангүй баясгалан төрөх нь ч бий. Эргэлзээ, айдас, эгээрэл гэгээрэлийн торгон агшин хүн бүхэнд ирдэг. Хэн алийг нь сонгов, хэрхэн мэдэрч, өөртөө авч үлдэв гэдэг л хүнийг тодорхойлдог. Гэтэл хүн гэдэг байгалийнхаас гадна нийгмийн амьтан. Бидний харилцаа, нийтлэг үнэлэмж бодьгал мөн чанараас минь өрсөн биднийг тодорхойлох нь бий. Хүний нийгмийн нас уртасч, бидний хамтдаа томъёолсноор “хөгжих”-ийн хирээр энэ зохиомол үнэлмжүүд улам бүр жам ёсны санагдах болж, амьдралын эс ширхэг бүхэнд агаар ус мэт нэвчиж байна. Яруу найрагч Ц.Төртайван энэ тухай “Шүүрс” хэмээх номондоо “...Бидний үеийнхэн ажин түжин, амгалан цайлганы үр сад юм” хэмээн санааширсан байх юм. Тэгээд цааш нь...

Хэрхэн зохиол туурвих талаар Хэмингуэйн долоон зөвлөгөө


Эрнест Хэмингуэй зохиол хэрхэн туурвих хийгээд өгүүлэхүйн урлагийн нууцын талаар хэзээ ч тусгайлан бичиж байсангүй. Гэвч түүний уран бүтээл, захидал, сэтгүүлд зориулсан өгүүлэл сэлтээс нь энэ талаар хөндөж, тусгасан олон арван санаа, зөвлөгөөг олж уншиж болно. Ларри В.Пиллипс гэгч эрхэм эдгээрээс нь түүвэрлэж, “Эрнест Хэмингуэй туурвихуйн тухай” хэмээх номыг 1984 онд хэвлүүлж байжээ. “www.openculture.com” цахим хуудаснаа эл номноос сонгосон долоон зөвлөгөөг нийтэлсэн байна.

1. Ганц  үнэн өгүүлбэр бичихээс бүх зүйл эхэлдэг. 

Хэмингуэй зохиолчид учирдаг бэрхшээлийг давах энгийн аргатай байжээ. Хорьдугаар зууны хориод  онд Парист өнгөрөөсөн он жилүүдийнх нь дуртгал болох нь “Moveable feast” номондоо тэр ийн өгүүлжээ: 
Заримдаа шинэ өгүүллэг эхлэх гээд нэг л болж өгөхгүй байвал би ил галын өмнө суугаад, жүржийн базсан хальс галд хийж, хөхөлбөр туяа татуулсан дөл гаргасаар чад пад хийн шатахыг нь хардаг байв. Парисын сууцныхаа дээвэр дээр гарч эргэн тойрныг ширтэнгээ “Санаа зоволтгүй дээ. Чи ямар ч үед бичиж байсан, одоо ч бичих л болно. Гол нь ганц үнэн өгүүлбэр л бичих хэрэгтэй байна. Санаанд буй хамгийн үнэн өгүүлбэрээ биччих” гэж өөртөө шивнэдэгсэн. Эцэст нь би тэр үнэн өгүүлбэрээ бичиж, тэгээд л цаашаа хөвөрч өгдөг байлаа. Миний мэдэх эсвэл хаа нэгтээ харсан, хэн нэгнээс сонссон ганц үнэн өгүүлбэр хэзээд бэлхэн явдаг учраас ингэх нь хялбар байв. Хэрвээ би хэн нэгнийг танилцуулах, ямар нэгэн зүйлийн тухай нягт нямбай өгүүлэх хэрэгтэй болвол угалз мэтгэж, уран нарийн ур гаргахыг урьтал болголгүй, анхны, энгийн үнэн,өгүүлбэрээ зоож авдагсан. 

Балдарбум охин лугаа уулзсан арван дөрөвдүгээр бөлөг.

Арван дөрөвдүгээр бөлөг

Намо гүрү. Мяларайба гэж алдаршсан тэр богд Даго (rta sgo .tib) нэрт цаст ууланд бясалгахаар одсугай хэмээн сэтгэж, намрын цагт Зүнги гадвалэсүм (gcung gi gad pa gle gsum .tib) нэрт улсад өөд болсон цагт тэдгээр улс иргэн тариа хадаад зөөж авч яван бөлгөө. Нэгэн их тариаланд бэлгэ билгийн дагинын бэлгэ лүгээ төгссөн, арвантаван тэдүй наст нэгэн охин тариа зөөж яван ажгуу.
Мяларайба тэдний дэргэд өөд болж одоод, ийн хэмээн:

...Энэ дууны аялгуунд амьдралын нууц бий...


БҮҮВЭЙ...


Сэрэмж алдаж, нэгэн агшинд дэнсэлсэн
Сэтгэлийн гүнээсээ бүүвэй аялаж суунам
Хэзээ л ингэж, эр сэтгэл миньн ялхраад
Хэнхдэг дотроо хайлахын чинээ саналаа
Эртийн амин үгийг хэн нэгэн шивнэх шиг
Энэ дууны аялгуунд амьдралын нууц бий
Энэ дууг аялсаар зүрхнээс зүрхэнд өртөөлсөн
Эрт балрын совин судсанд минь лугшиж бий
Агуйн хүний гунигаар одоо би гуниж
Анх гал үзсэн мэт хөөрөн баясаж
Сонор хэнгэрэгт минь энэ аялгуу үүрлэснээс л
Солиорчихолгүй өдий хүрснээ ухаарч байна.


2013.11.11
Бангалор

Алчуур намирах шиг чичрэхээ болио доо...


Санах л юм, чамайг санах юм
Сарны доогуур гол чимээгүй урсахыг санах юм
Модон гүүр тохойлдоод зогсоход
Мойл нүд чинь сормуусандаа чийгтэхийг санах юм
Тэртээ хөндийд бороо цаашилахад
Тэрлэгний чинь заамаар туяа гийхийг санах юм
Арилсан борооны солонго гэзэгнээс чинь зүүгдээд
Арын ууланд хөхөө донгодохыг санах юм
Чисчүү тэрлэгний богино хормой задалж
Чилгэр үдшийн бороонд гүйхийг чинь санах юм
Шанзны чинь эгшгээр гэрэлтэй тооны чинь олж
Шарилжны дундуур очдог хашааг чинь санах юм
Сөхөрсөн согоо шиг чинэрсэн гоолиг биеий чинь
Цөөрөмд булхах сар шиг ариухан гэж санах юм
Аян холын харгуйд учрахгүй л юмсан чамтай
Алчуур намирах шиг чичрэхээ болио доо гэж санах юм
Сахал байтугай салхинд ч хиртмээр арван найман насы чинь
Сарниахгүйн эрхээр чамтай уулзахгүй юм сан гэж санах юм.



Зохиолч До.Цэнджав

Нянан улс дахь агуйд тойн Шакьягүнаг нигүүлссэн арван гуравдугаар бөлөг

Арван гуравдугаар бөлөг.

Намо гүрү. Мяларайба хэмээн алдаршсан тэр богд Мангийн (mang. Tib) улс дахь Жаргалант балгадаас Нянанд (gnya nang.tib) өөд болсонд тэндэх урьд өглөгийн эзэд цаг үгүй баясгалант болж, ламыг нас торхар Нянан (gnya nang.tib) улсад суун соёрх хэмээн залбиран өчвэй. Зангийн (btzan .tib) Дод (sdod .tib) Шод (shod .tib) хоёрын завсарт гүзээ мэт нэгэн чулуун дээр нэг этгээд дэх агуйд суун бүхүй цагт Шакьягүна тэргүүлэн Нянан (gnya nang.tib) улс дахь хатагтай нугууд ламд мөргөхөөр ирээд ийн өчрүүн: “аяа лам эрдэнэ минь ээ, өөр бус улс дахь ууланд оршин сууж түгдам сэтгэлээ нэмүүлж гүн зоригийг хэр төрүүлбэй” хэмээн өчсөний хариу эдгээр шүлгийг номлоруун:

...сэтгэлийн хөвгүүн Санжайжав лугаа уулзсан арван хоёрдугаар бөлөг

Арван хоёрдугаар бөлөг

Намо гүрү. Мяларайба хэмээн алдаршсан тэр богд Монюл (mon. Tib) улс дахь Жаргалант балгасанд уйтгарыг сэргээх хийгээд идээн гуйхаар одвоос нэгэн балгасны төвд олон хүмүүн чуулж байн ажгуу. Тэдэнд ийн хэмээн, “өглөгийн эздээ егүзари надур энэ өдрийн идээн өг” хэмээн зарлиг болбоос тэд өгүүлрүүн, “егүзари ээ, Pагма (rag ma.tib) улсад суун аму хэмээн сонсдогч чи буюухүү” хэмээн асууваас “би бөлгөө” хэмээн зарлиг болбой. “Тийм бээр бөгөөс их гайхамшигт буюу хэмээн сонслоо бид” хэмээгээд хамаг бүгдээр маш сүсэг бишрэлт боллоо. Тэдний дотор нэгэн хөвгүүн бээр үгүй, охин бээр үгүй, эр эм хоёр бөлгөө (43r). Тэр хоёр Мяларайба ламыг залж одоод өргөн хүндэлж ийн өчвэй. “Ламаа чиний улс хийгээд ураг тариг хаа буй” хэмээн асууваас лам зарлиг болруун, “би бээр ураг таригаа огоороод, ураг тариг бээр намайг огоорсон нэгэн гуйланч бөлгөө би” хэмээн зарлиг болбоос, “тийн бээр бөгөөс бидний хөвгүүн болон суун соёрх. Бидэнд суух орон тариалан бээр буй бөлгөө. Сэтгэлд чинь таалагдах мэт нэгэн охин авч өгсүгэй” хэмээн өгүүлбээс “тийм тийм үйлс надад хэрэг үгүй” хэмээгээд эдгээр шүлгийг номлоруун:

Гэгээн гэрлийн агаарт Запүрайва лугаа уулзсан арван нэгдүгээр бөлөг.

Арван нэгдүгээр бөлөг

Намо гүрү. Мяларайба хэмээн алдаршсан тэр богд Са-ог агуйгаас Ронпүгийн (ron phu .tib) гэгээн гэрэлт агуйд өөд болж суух цагт, Запү (rtza phu .tib) улс дахь хэдүйхэн залуус нугууд, Мяларайба ламд мөргөхөөр ирээд ийн хэмээн өчвэй. “Ламаа чи урьд дайсныг дараад эдүгээ ном үйлдсэн нь маш гайхамшиг буюу. Бид бээр чиний дэргэд хүрч ирсэн цагт номыг хийсүгэй хэмээн дуршаамуй. Гэртээ хариад ертөнцийн үйлсийг үйлдсүгэй хэмээн дуршаамуй. Хэрхвээс сайн болму” хэмээн өчвөөс бээр Мяларайба лам зарлиг болруун: (41v) “Төрөх, өвдөх, өтлөх, үхэх тэргүүлэн орчлонгийн зовлонгоос тонилох тийм чин зориг буй л бөгөөс юун үйлдвээс амгалан буюу за. Тийм бус л бөгөөс энэ заяаны зовлонгоос хойд заяаны зовлон их бүхүйн тул хойд заяанд туст үйл ийм болмуй” хэмээгээд эдгээр шүлгийг номлоруун:

Райчүн бээр Са-ог агуйд бясалгаад гүн нарийн бясалгалын хязгаарт хүрч, Мяларайба лам лугаа эгэн уулзсан аравдугаар бөлөг

Аравдугаар бөлөг

Намо гүрү. Мяларайба хэмээн алдаршсан тэр богд вивангирид өгдсөн ёсоор Гүнтангийн (gung thang.tib) дээд эхэн дэх улсад хүрсэн цагт олон хүмүүн хот барьж байн ажгуу. Тэдэнд ийн хэмээн:
 “Надур идээн ундаан өг” хэмээвээс тэд өгүүлрүүн: “Бидэнд хот юугаан үйлэнд яаран чөлөөгүй. Чи бээр бидний үйл үйлдэх л бөгөөс бид бээр идээн өргөсү” хэмээсэнд Мяларайба зарлиг болруун:
 “Би өөрийн ёст хотыг байгуулж дуусгаад амарч суух маань энэ бөлгөө. Идээн үл өгөх л бөгөөс та ертөнц дахины хотны үйлсээн огоородхуун” хэмээн зарлиг болбоос тэд өгүүлрүүн:
 “Чиний өөрийн ёст хотын үйл ямар буй? Бидний хотын үйлийг огоорох шалтгаан нь юун буй” хэмээсэнд түүний хариу эдгээр шүлгийг номлоруун:

О.Дашбалбарын нартад мэндэлсэн өдөр



Орчлонгийн өдөр бүхэн урьд хожид дуулдаагүй яруу сайхны дуудлагатай авч, чухам энэ өдөр юу юунаас ч онцгой нь юм. Учир юун гэвээс, өнөөдөр бол яруу найрагч Очирбатын Дашбалбарын ертөнцөд мэндэлсэн өдөр.

Одоогоос жил гаруйн өмнө "Эх орон" телевизээр цацагдсан утга зохиолын судлал, шинжлэлийн "Эсрэг цаг" нэвтрүүлгийн их найрагчийн тухай  энэхүү дугаарт хөтлөгч, редактороор Ө.Үлэмжтөгс ажиллаж, С.Начин яруу найрагчийн шүлгийг уншиж, судлаач П.Батхуяг болон миний бие уран бүтээлийнх нь талаар үзэл бодлоо хуваалцсан юм.

Монгол хэлний эгшиглэнт үзэгдэл болсон их найрагчийн оюун санаа одоо ч амьд, монгол хүн бүрийн сэтгэлд, монгол хэлний үг бүхний утгын бүрхэвчид оршин буйд мунхаг би итгэдэг. 

Брагжа очирт хоргийн урьд есдүгээр бөлөг.

Есдүгээр бөлөг

Намо гүрү. Мяларайба хэмээн алдаршсан тэр богд Брагжа (brag skya.tib) очирт хоргод өөд болоод Брагжа (brag skya. Tib) нэрт хадны агуйд түгдам сэтгэл нь маш нэмэн арвижих цагт Гүнтан (gung thang.tib) улс дахь нэгэн (36r) агва Мяларайба лам дээр мөргөхөөр ирээд маш бишрэлт болж ийн өчрүүн:
“Аяа ламаа би бээр бясалгаваас болох болом уу? Тийм нэгэн ёсыг үл мэдмү би. Надад тийм нэгэн оньст увдисыг өгөн соёрх” хэмээн өчвөөс хутагт Мяларайба зарлиг болруун: “Чи бээр тиймийг бясалгах л бөгөөс оньс бүхүйг мэдэгдэх хэрэг” хэмээгээд зургаан буй бүхүйн эдгээр шүлгийг номловой.

Хүүрзгэнэ болон хувилсан тэнгэрийн охидын бөлөг...

Наймдугаар бөлөг

Намо гүрү Мяларайба хэмээн алдаршсан тэр богд Ёлмо (yol mo.tib) цаст уулнаас төвдөд өөд болоод Гүнтангийн (gu thang.tib) уул дахь нэгэн агуйд хирсийн эвэр мэт гагцаар суугаад гэгээн гэрлийн агаараар тэгш агуулахуй цагт алтан сүйхт нэгэн хүүрзгэнэ ирээд, биеэ бөхийн тэргүүнээрээ мөргөх ёсоор эргээд, нэгэн этгээд дэх ариун хаданд нисч одвоос, богд Мяларайба бээр хүмүүн бусын урин залахыг айлдаж бүрүүн, түүний газар өөд болж, нэгэн овоолсон цагаан тутаргадаан тэр хүүрзгэнэ хошуугаа хатгаж эргэх ёс лугаа урьд мэт мөргөх хийгээд эргэн үйлдээд нисэн одсоноос, Мяларайба лам сэтгэлээ баясаад гайхамшигт болж, эдгээр шүлгийг номлоруун:

ЯРУУ НАЙРГИЙН ШИНЭЧЛЭЛИЙН ТӨЛӨӨХ ЗУУН ЖИЛИЙН ДАЙН


А HUNDRED YEARS' BATTLE FOR THE POETRY REFORMATION 


Golden autumn. Silver moon. Bronze cloud.
As in Golden autumn. Silver moon. Bronze cloud's gap 
A drunkard goblet, on poet-like desk
Standing in deep thought like a philosopher
And a light-like dog's bark, at night like sadness
Is heard like a girl with a flashlight sighs
Golden autumn. Silver moon. Bronze cloud.
As in Golden autumn. Silver moon. Bronze cloud's gap 
A lover-like bottle. Philosopher like vodka
A poet-like goblet. On a desk like a moonlight 
My guests are seen on a desk
Like a classic painting 
Golden autumn. Silver moon. Bronze cloud.
As in Golden autumn. Silver moon. Bronze cloud's gap 
The drunkard goblet staggers reading a poem like a poet
The sweet and elegant poet slumbers like desk
The bottle enters a deep thought like a philosopher
The lamp goes out by the sound of cut's yawning
An alarm is heard from the desk clock like frog
Golden autumn. Silver moon. Bronze cloud

1991

GALSANSUKH Baatar
"ADVICE TO GOD" postpunkpoems [UB., 2012]