...улам азгүй шүлэгч болгож хайрла!



Зүгээр л Жеймс Бондыг хүлээж
Үсээ арагш илсээр уснаас гарч ирэхэд нь
Үнэн сэтгэлээсээ догдлон дуу алддаг
Үзэгч байж үзэхсэн
Гутал минь л тоосгүй бол
Сэтгэлийн ачаа хөнгөрч
Гулиалж, алиалж амьдардаг 
Гуниггүй хүн сүрэгтээ очихсон
Зожгирч ганцаардсан үгс
Мөсөн бүрхүүлтэй бяцхан тооройс мэт дотуур гүйлдэж 
Зожгирч ганцаардах хүслийг гижигдэх тусам
Зожгирч ганцаарднам
Олон үйлдэлтэй цахилгаан багаж эсвэл
Оролт гаралт бүхий улс төрийн тогтолцоо мэтээр 
Биеэ төсөөлж, төсөөлөлд ургасан дүрүүдтэйгээ
Плато мэт цэцэн яриа өрнүүлж
(Ийм маягаар цаг гаруй ярилцсаны дараа)
Ихэвчлэн өөрөө л яриад суугаагаа анзаарахад 
Ичгүүр бус инээд баясал төрнө..,
Энэ хүртэл бичсэнд минь
Эрүүл ухаан агшин ч үгүйг мэдэж байвч
Энэ маягаар би Илиадаг ч бичсэн чадахаар байна
Азгүйчүүдийн бурхан байдаг бол одоо л сонс
Азгүй, улам азгүй шүлэгч болгож хайрла!

ЭСЭРГҮҮ ДУУ ДУУЛААД ЭНДЭЖ ОСОЛДСОН ӨВӨРЛӨГЧ НАР МИНЬ

"Айн Жалудын цавчилдаан" зохиол нь судлаачдын
зүгээс дориун үнэлгээ хүлээгээд буй  зохиолч, сэтгүүлч
Балсанцэрэнгийн Ойдов нь 
Өвөрхангай аймгийн
Хужирт сумын уугуул хүн юм. Тэрбээр 
яруу найргийн
“Парнаст хүрэх зам”, хүүрнэл зохиол, сэтгүүл зүйн
“Гучаад оны хэлмэгдүүлэлт”, “Үндэстний үзэлтэнүүд
ярьж байна”, “Үлэмж сэтгэлийн тусын тулд”,
“Дал, ная, ерээд оны Улаанбаатарын атаманууд”,
“Ужид цэнгэлийн манан”, “Ар халхын шилийн сайн эрчүүд”, 

“Халхын шоронгийн амьд түүх”,  “Өд” сангийн захиалгаар
“Яруу найрагч Р.Чойномын нүүрний хэв”, 
хошин
фельетонуудаас бүрдсэн “Гудиггүй Монголын гурван
жилийн хошигнол” 
гэх мэт олон ном бичиж,
хэвлүүлсэн чөлөөт сэтгүүлзүйн том төлөөлөгч юм. 
Өнгөрсөн жил “Хурд” хамтлагийн дуучин Д.Цогоотой ярилцаж суухад тэрбээр “Гадаад дотоодод тоглолт хийж явахад хамтлагийн хөгжим гоё дуугараад, үзэгчид дэмжээд ирэхээр их гоё байдаг. Үзэгчид унтчихсан юм шиг байвал дуулахад хүртэл урамгүй. Өвөрмонголчууд бол аймаар. Дагаж дуулаад л, давалгаа үүсгэн босч ирээд байдаг. Яг л Барууныхан шиг. Нэг хэцүү юм нь гэвэл цагдаа нар нь тойроод зогсчихно. Тэгээд босч ирсэн үзэгчдийг суулгах гээд байдаг. Өвөр Монголд тоглоход Соёлын яам нь бидний бүх дууг хянана. Улс төрийн дуу дуулж болохгүй. Эх орны тухай дуу дуулж болохгүй. Хайр сэтгэл, аав ээжийн тухай дуу бол чөлөөтэй” гэж өгүүлж билээ. Нээрээ ч Өвөр Монголд улс төрийн дуу, эх орны тухай дуу дуулж болдоггүй юмсанж. Гэхдээ болгоё гэвэл болох л доо. Харамсалтай нь болгосныхоо дараа Хятадын цагдаа нарт байцаагдана. Тэгээд мөнөөх дуулсан дууны үг нь эсэргүү шинжтэй байвал шоронд орно. За яахав, улс төрийн дуу дуулж болдоггүй юм байж. Харин эх орны тухай дуу дуулж яагаад болдоггүй юм бол? Ухаандаа “Хурд” хамтлаг Өвөр Монголд очоод, “Үүнээс илүү хөх тэнгэр гэж үгүй, Эх орноос минь сайхан нутаг хаана ч үгүй” гэж дуулж болохгүй нь байна шүү дээ. Сонин байгаа биз. Ухаандаа “Ар Монголоос илүү хөх тэнгэртэй, сайхан нутаг хаана ч үгүй юм байна” гэсэн сэтгэгдэлийг өвөрлөгч нарт төрүүлчихнэ гэж Хятадын коммунистууд болгоомжилдог бололтой. Инээдтэй ч юм даа, чааваас гэж. Тэгсэн мөртлөө хятадууд Ар Монголд ирэхдээ эх нутгийн тухай дуу дуулж, шүлэг уншиж болоод байдаг. 
Жишээ нь манай улсад айлчлаад буцсан БНХАУ-ын дарга Си Жин Пин-ийг хар л даа. Тэрбээр УИХ-ын хүндэтгэлийн чуулган дээр үг хэлсэнийхээ дараа, 
“Хэнтий, Хангай, Соёны өндөр сайхан нуруунууд
Хойд зүгийн чимэг болсон ой хөвч уулнууд, 
Мэнэн, Шарга, Номины өргөн их говиуд
Өмнө зүгийн манлай болсон элсэн манхан далайнууд” гэх мөртийг уншсан. Тэнд байсан манай УИХ-ын эрхэм түшээд алга нижигнүүлэн ташиж харагдсан. Зарим хүн үүнд ихэд шүүмжлэлтэй хандаж байсан бөгөөд “Си Жин Пин Монгол орныг өөрийнхөө нутаг гэж боддог юм болов уу, эсвэл ирээдүйд өөрийнхөө нутаг болно гэж мөрөөддөг юм болов уу” гэж егөөдөх хүн ч гарч байлаа. За энэ ч яахав. Харин сүүлийн үед эсэргүү дуу дуулаад эндэж осолдож буй өвөрлөгч түмнийхээ тухай өгүүлсү. Хятадын коммунистууд Монгол үндэстнийхээ эрх ашгийн төлөө үгээ хэлсэн зүрх зоригтой өвөрмонгол залуусыг нухчин дарах бодлого явуулсаар олон жил болж байна.

ШИМНУСЫН ӨМГИЙГ ОЧРООР ДАРАГЧ


Жалханз хутагт Дамдинбазар
(1874-1923)

"...эв нийлбээс бүтээн үл чадах үйлс нэгээхэн ч үгүй
эс эвлэвээс үл эвдрэх үйлс мөн нэгээхэн бээр үгүй..."
Жалханз хутагт Дамдинбазар

Итгэлт Бурам модот хийгээд Зөөлөн цогтын зүрхэн шимээр 
Эрдэнэт шашины лянхуан цэцэглигийг мөшөөлөгч ногоон морьт 
Этгээд харын зүгийн шимнусын аймгийн байлдаанаас тийн ялсан 
Их нууцын эзэн Дамдинбазарын өлмийд залбирмой.
"Жалханзын залбирал" хэмээх төвд судраас

I. НОМЫГ БОЛГООЖ, ТӨРИЙГ ХИЧЭЭВ


- Өнгө л бол улаан байх уу?
- Өнгө л бол улаан байдаг юм бол, номын цагаан дунгийн өнгө чинь улаан болох уу?
- Номын цагаан дунгийн өнгө чинь цагаан юм болохоор өнгө болно. Номын цагаан дунгийн өнгөтэйгөө нэг юм болохоор цагаан болно. Цагаан юм болохоор, номын Цагаан дунгийн өнгө чинь улаан биш болно„ Улаан биш юм болохоор, номын цагаан дунгийн цагаан өнгө, бадмааргийн улаан өнгө хоёр сууриараа үл зохилдоно. Иймд өнгийг гагц улаан гэж, улааныг гагц өнгө гэж, эсвэл цагааныг улаан гэж, улааныг цагаан гэж ухаарч болохгүй гэнэ. 
Ийм маягаар цагаан, улаан, хөх, шар дөрвөн үндсэн өнгө, түүн дээр үүл, манан, утаа, тоос, гэгээн, харанхуй, сүүдэр, нарны гэрлийн найман гишүүн өнгө, бас түүн дээр хөх шар хоёрын дундаас гарсан ногоон, улаан шар хоёрын дундаас гарсан хөх, улаан хөх хоёрын дундаас гарсан хар өнгийг өөр хооронд нь сүлжилдүүлж, эцэст бүр өнгө дүрс хоёрын холбоо хамаарал руу шилжин орно. Ингэж цагаан, улаан өнгийг ялган хэлэлцэж, өнгө, дүрс хоёрыг магадлан шинжлэхээс эхлээд, үзэгдэл юмсын бэлгэ чанарыг шалтгаан үрийн холбоонд нь авч үзэж, нээн шинжилдэг Бурханы шашны гүн ухаанд мэргэжихээр 15 дугаар жарны хар усан луу жилийн /1892/ намар цаг Халхын Их хүрээний Гунгаачойлин хэмээх гүн ухааны дацан сургуулийн номын хуврагийн тоосонд багтаж ирээд байсан 19 сүүдэртэй залуу шавь бол эдүгээгийн ардын засгийн газрын гурав дахь ерөнхий сайд асан бөлгөө, самади багш, бэйл, номун хан, цэцэн ширээт, түгээмэл сайд, гүжир хамбо, номч мэргэн егөзари бандида, Жалханз хутагт Дамдинбазар байлаа. Тэрбээр Засагт хан аймгийн хотгойд гүн Загдсамбарын хошууны газраа Алтанбулаг хэмээхийн ойр шадар Бугын толгой хэмээхэд эцэг Цэдэнсодном (Соном), эх Содном хоёрт 15 дугаар жарны "хөх" хэмээх модон эр нохой жилийн (1874) "сага" хэмээх монголын дөрөвдүгээр сарын (зуны эхэн сар) 9-нд бие лагшин мэндэлжээ.

Арслантай учирсан тэмдэглэлүүд

Эцэг Гумилев ёстой л есөн шид нь бүрдсэн эр байв. Парист Францын уран зохиол судалсан залуу шүлэгч эх орондоо ирээд жинхэнэ Модернист фронт командлагч болсон юм. Түүний фронт буюу Акмейстуудын дунд хожмоо Оросын хамгийн агуу найрагчдын нэг болох тавилантай Анна Ахматова гэх бүсгүй хамаарч байв. Харин Николай, Анна хоёрын хүү Арслан хожмоо аавынхаа угсаатны зүйн сонирхолыг үргэлжлүүлж, дэлхийд цуутай судлаач болсон. 
Оросын мөнгөн зууны оройн чимэг Николай Гумилев, Анна Ахматова нарын хүү Арслан бол эсгий туургатны түүхийн талаар хамаг голч онол дүгнэлтэд хүрсэн, Их Азийн нууцлаг үндэстний талаар үнэн мөнийг орчин үеийн ертөнцөд хамгийн чангаар хэлсэн хүн билээ. Монголчууд бидний талархаж, хүндэтгүүштэй энэ эрхэмтэй манай хоёр ч сэтгүүлч уулзаж ярилцсан нь бий. Яруу найрагч Ж.Болд-Эрдэнэ агсан болон зохиолч, сэтгүүлч Д.Цэмбэл гуай нарын эл хоёр тэмдэглэлээс Арслан гэж домогт эрдэмтний дүр тод томруун харагдана.  


Д.Цэмбэл гуайг нэг л зуны дотор Орос хэл 
сурчихсан тухай ангийн \хүү Тангадын Галсан 
хожим дурссан нь бий.  Д.Цэмбэл гуай өдгөө 
Хүмүүнлэгийн их сургуульд багшилж, 
эх түүхийн мөрийг мөшгөсөн 
романудаа бичсээр сууна. 
Д.Цэмбэл 
(Залуучуудын үнэн.1990 он)  

Монгол 500 жил насалнa


Эртний Монголын түүх, ялангуяа Чингис судлалд гарамгай хувь нэмэр оруулсан зөвлөлтийн нэрт эрдэмтэн зартай “Тэрслүү үзэлтэн” Лев Николаевич Гумилевийг амьд сэрүүн ахуйд нь уулзаж ярилцах завшаан надад тохиолдсон юм. Тэрээр Москвад ирэх бүрдээ Новогиреевийн метроны дэргэдэх байшиндаа байнга буудаг байлаа. Түүнтэй уулзахаар цаг болзон ирэхэд Лев Николаевич байшингийнхаа дэргэд папирос баагиулан зогсож байв. Олон жилийн тамхины утаанд яг л гадил жимс шиг шарласан хурууг нь харахад дэлхийд нэрд гарсан том эрдэмтэн гэхээсээ амсхийх завандаа юм л бол мохоор ороож суудаг хөдөөний эгэл боргил тариачин эрийг санагдуулна. Яриа хөөрөө хурц энгүүн хээ гоогүй, намхан махлагдуу биетэй энэ хүнийг байрных нь оршин суугчид ихэд хүндэтгэн цахилгаан шатанд хамт суусан хүмүүс эхлээд дээд давхарт байдаг Лев Николаевичийг буулгаад дараа нь харихаар доош бууцгааж байв. Би урьд Ленинградад хэд хэдэн удаа очихдоо Лев Гумилев,  Т.А.Бурдукова, М.Нармаев зэрэг монголд элэгтэй бусад эрдэмтэдтэй байнга уулздаг байсан болохоор цуглуулж эмхэтгэсэн сонирхолтой баримт цөөнгүй бий.

ЭРЭЛХИЙЛЛИЙН ГОЦЛОЛ ХӨГЖИМЧИН

УДИРТГАЛ ХӨГЖИМ

Аливаа цаг үеийнхнийг нэгэн хөгжмийн чуулга гэж үзвэл, тэрхүү чуулга хүний амьдрал, зовлон жаргал, алдаа оноо, өс хонзон, хайр энэрэл, үнэн худлын тухай нэгэн чуулбар хөгжим тоглодог билээ. Тэр л хөгжмийг оюун санааны “удирдаачид” дохиур модоороо холбон найруулах бөгөөд 1990-ээд оны гол тоглолтыг С. ЗОРИГ удирдаж байсан юм. Түүний удирдлага дор шинэ нийгэм-шинэ цаг үе өсөн өндийж, хөгжмийн олон цоо шинэ өнгө аясыг эрэлхийлж байлаа. Бидний хамаардаг урлаг-утга зохиолын “хөгжим” ч ялгаагүй шинийг эрэлхийлэх, шинэ өнгө дуурьслыг хайж эхэлсэн юм. Тийм л шинээр дуугарах хүсэл, хуучнаараа “пүн пан” хийх сонирхол хоёрын зааг дээр өсөн өндийсөн Монголын уран зохиолын 90-ээд оныхон “хамгийн сонирхолтой, олон талтай, чөлөөт, тогтворгүй, хэм хэмжээсгүй” байх хувь тавилангийн “эрхийг” эдэлсэн хэрэг. Нэг талдаа тун “азтай” байж мэдэх, нөгөө талдаа мөн чиг “хувьгүй” байж болох “улаан шугамгүй” замаар явсан МУЗ-ын 90-ээд оныхон өнөөдөр хүчирхэг “чуулга”-ын хэмжээнд тоглолт хийж байна. Хөгжмийн чуулгад удирдаачаас илүү “ОРОН ЗАЙТАЙ” чухал хүмүүс бий. Мэдээж тэднийг “ГОЦЛОЛ ХӨГЖИМЧИД” гэдэг. Тэдний ур чадвар, авьяас билгээс цаг үе нь өөрийнхөө өнгө найрсалаар “эгшиглэж” байдаг. Даанч хүссэн бүхэн “гоцлол хөгжимчин” болдоггүй. Эрэлхийлсэн бүхэн хайснаа олдоггүй. Энэ л хүсэл хяслын “замаар” туучиж ирсэн зохиолчид л ган болд мэт гаднаа ширээгдэж, гал ус мэт дотроо ”харшилж” байж гоцлол хөгжимчин болцгоодог. Түүнээс биш “од” болохын сод хүслэнд автагсадын боддогоор амар хялбар “үйл хэрэг” л лав уран зохиол биш юмдаг. Уран зохиолд гоцлол хөгжимчид үгийн урлагийн бүх төрлөөр ”хөгжимдөх нь“ түгээмэл үзэгдэл. Нэг үгээр хөгжмийн олон “зэмсэгэээр” тоглоно гэсэн үг. 

Энд хүрээд би чухал зүйлээ гартаа атгасан хөзөр шиг дэлгэх гэж байна. Үнэнийг хэлэхэд он жилүүд бидэнд зарим нэг том дүгнэлт хийх “эрх” олгосон юм. Эрхийнхээ дагуу өнөөгийн МУЗ-ын “эрэлхийлэгч” бүлгийн гоцлол хөгжимчдийн нэг бол зохиолч Төрийн Баянсан мөн хэмээн итгэлтэйгээр хэлэхийг хүслээ. Түүнийг он жилүүд хангалттай “шалгасан” юм. Тэр ч бас он жилүүдийг зүгээр байлгаагүй билээ. Тиймээс үгийн урлагийн бүх төрлөөр “харьцангуй” жигд бичиж чадаж байгаа цөөхөн зохиолчдын нэг болж төлөвшжээ. Үнэндээ түүний зохиолууд өнөөдөр “гоцлох” хэмжээнд “дуугарч “ байна.


ТУЛГУУР ДҮР БА НЭГДҮГЭЭР БИЕИЙН ТӨГСГӨЛ

Нэгэн мөчлөг



Хөөр хөгсөөнөөс хол хөл хорин суухад
Хөнгөн бус бодол цөөхөн бус төрнө
Ахуй ертөнцийн учрыг агуу ихээс биш
Амьсгалын бүгтхэн чимээнээсээ олж сонсоно
Салхи шиг хийсээд байгаа сэтгэлээ
Сар шиг дүнсийгээд байгаа сэтгэлээ
Гол усны тунгалаг биед шингээж
Гол ус шиг тунгалагшин урсахыг нь үзнэ
Үй мянган бодлын сүлжээсийг задалж
Үерлэн шуугих амьд ус минь
Харанхуй хорвоогийн хаагуур урслаа ч 
Хатаж ширгэхгүй мөнхийн ус минь...

2013 он

залуу насыг минь өндөг шиг сорох хором мөчүүд...


Модны биен дотроос цоо ширтэх нүднээс
Биен дотроо нүдтэй модноос
Мойног хуруунуудынхаа завсраар залуу насыг минь өндөг шиг сорох хором мөчүүдээс
Зэгзгэр ногоон, мэлхий шиг вааглагч өвснүүдээс
Зүүднийхээ хананаас эгнүүлэн өлгөсөн өөрийнхөө дүр төрхүүдээс
Тэнгэр доторх тэнгэрт хөрвөөх азарга цагаан үүлнээс
Тэгээд бас оюун санаанд минь хадан хавцал шиг цуурайтагч ой дурдатгалуудаас
Ус уухаар тонгойх болгонд урдаас минь өмөлзөх уруулаас
Уул нуруудын ботгирсон хөх манан руу даллан дуудсаар байх явган жимээс
Хий үзэгдлүүд, сахиусан тэнгэрийн ч мэдэхгүйг мэддэг хэрнээ
Хэлгүй дүлий юм шиг өөдөөс минь ширтэх сарнаас
Хүсэл тачаалын шуургаар сэтгэлийг минь намрын өвс шиг бөхөлзүүлэгч
Чиний харцны эргэлт, ичимдэг ягаанаас чинь
Амьдрал хэмээх халуун усны цонхоор опера хоолойгоор
Утга учиргүй дуу гинших төрөл нэгтнүүдээс
Үнэний цөөрөм рүү нүгэл буяны навчисыг ангилан үлээх
Ховсдогч хөгжимчнөөс
Цөмөөхэй минь хоёулаа

Нуугдах газар яаж олох вэ?



Яруу найрагч Г.Баяр
ТАНИХГҮЙ ЦЭЦГИЙН ҮР /2013/ номоос 

...Хоосон чанар өөрөө хоосон чанар болохын цагт...

ХАТАН ГОЛЫН ГҮҮРЭН ДЭЭР


Артай шаргал торго шиг
Хатан голын хөвөөнд
Араншинг чинь өвчиж төрсөн
Шүлгийг чинь дуудлаа, Нямлхагва аа

Эзний минь зүрхийг шархлуулж
Эрдэнэ шиг биед нь мэс өргөсөн
Хараал идсэн үзэсгэлэнтэй Гүрвэлжин гоо хатны 
Халуун амийг авсан ялгуулсан энэ голын

Чиний мөн чанар шиг авах гээхийн урсгалд
Миний зориг зүрх шиг эргийн чулуу мөлийнө
Чиний залуу нас шиг хуйлран оволзох усан
Миний алдсан бүхэн шиг сураггүй жилийж одно

Салхийг гартаа атган зогсоно...



Салхийг гартаа атган зогсоно
Салаагаар минь амьсгалж буйг нь сонсоно
Дэлгэчихвэл бүх юмс хуйсагнан эргэх мэт бодогдоно
Дэндүү чанга атгана
Хүнтэй ч гар эс барина
Бас дуугаа хураана
Догшин дүртэй харагдана
Дотроо бол уйлж байгаа нэгэн
Хацрыг чинь илбэхгүй
Нулимсыг чинь ч арчиж чадахгүй
Дүн өвлийн модод шиг хүйтэн
Дүнсгэр
Хэлгүй мэт бодогдоно
Харин дотроо хашгирч байгаа нэгэн
Салхийг гартаа атган зогсоно
Салаагаар минь амьсгалж буйг нь сонсоно
Үнэндээ алгаа дотогшоогоо дэлгэвэл
Үүрд мөнх тэнд хоосон байсныг мэднэ. 


2014.

Г.Хашбаатар
"Хас дорно" бүлгэм

"Хүрэл зүрх"-нээс үүдсэн үгс

"ХҮРЭЛ ЗҮРХ"-НЭЭС ҮҮДСЭН ҮГС...


Танил зураач минь єєрийгєє тєгс тєгєлдєр бvтээл хийнэ гэсээр шар махтайгаа хатаж явна хэмээн цєхрєн сєхєрч буйн гунигт шvvдрийг нvдэндээ гялтгануулж билээ. Мань эр бол vнэхээр хичээнгvй, ємднийхєє резинийг тааруулжээ гэвэл сунаад хvрчихийг нь мэдсээр ч цєєнгvй хэмжиж байж огтлох хvн л дээ. Тvvнийг яваандаа мухардалд орж, магадгvй єєрийгєє тєхєєрєх гээд балиус бариад гvйж явж мэдэх юм гэж би нэгэнтэо бодсонсон. Хєєрхий тэр хvн социализмын vеийн “алдаагvй” бvтээл хийх гээд л байгаа санаатай юм шvv дээ.
Сэтгэлгээний ядуурал гэдэг хvнийг ийм болгоод хаячихаж байна шvv. Хvнийг ч гэж дээ, нийгмээрээ ийм байж чадаж байгаа юм чинь тэр юундаа ч ичиж, ухаарах гэж яарах билээ. Урлаг гэдэг дvvрэн гvйцэд “тєгс тєгєлдєр”-тєє бус дутуу дулимаг, алдаа мадагтайдаа аугаа байдаг гэж би хар багаасаа л боддог, тvvндээ итгэчихсэн нэгэн. Тэгээд хачин гоё алдаатай шvлэг бичиж “алдаж” байсан минь олон. Урлагийн бvтээл гэж ойлгох /зураг, баримал, хєгжим, яруу найраг г.м/ зvйлийнхээ алдааг яаж хийснээр нь уран бvтээлийг сайн муу, сайхан муухай гэхчилэн ёстой дураараа нэрлэж, бvр хочилж ч болох мэт. Алдаа гэдэг урлахуйн маш том зэвсэг бєгєєд ухамсартай, ухамсаргvй аль ч байдлаар хэрэглэж болно. Тvvнийг харин сэтгэлгээ гэдэг юм гэсэн. Мєхєс би 90-ээд оны эхээр шvлэг мvлэг оролдож, тэгэхдээ Монголын уран зохиолыг шинэчлэх гэж зуун жил байтугай зургаан секунд ч дайтах сонирхолгvй явлаа. Vнэндээ тэгэх ч шаардлагагvй байв. Одоо ч гэсэн тийм шаардлага алга. Гэхдээ болсон болоогvй цаас цоохорлодог хэвээрээ л, бас сулхан ч гэсэн амьсгаатай л байна. “Зvс бvгэг андууд” бvлгэмийн нэг гол зорилго бол том зохиолч болох явдал биш “том” зохиолчдыг ичээх явдал байсан юм. Тэр зорилго одоо хангалттай биелсэн. Гэхдээ манай томчуудын нvvрний арьс нас гvйцсэн шарын зоо нурууны арьснаас зузаан билээ л… Тэд ичнэ гэж ёстой байхгvй. Том зохиолчдын тоо толгой эрс цєєрєхийг /нvгэл байгаа даа/ уран зохиолын шинэ vеийнхэн хvлээн азнасаар, бас нас ахисаар… Зарим нь том болох гэж яарч, зарим нь том болохыг vхэлд тооцсон хэвээр, бvгдээрээ л нэгэн сайн цагийг хvлээсээр. Бас энэ зуур М.Уянсvхийн “Асагч сарны шvлгvvд”, Л.Єлзийтєгсийн номууд сонирхол татсан ч сонирхож байгаа хvн алга, сонирхсон ч тоогоогvй царайлах нь тод ажиглагдана.

Жалшри ууланд Бригомрайва лугаа уулзсан арван зургадугаар бөлөг

Арван зургадугаар бөлөг


Намо гүрү. Хутагт Мяларайба гэж алдаршсан тэр богд Ладод Жалжи Шри (la stod rgyal gyi shri’.tib) ууланд бясалган суун атал нэгэн цагт (jag pa .tib) нэгэн хэдэн лам шавь нар лугаа хамт сэлт тэнд ирээд Мяларайба ламд эд таваар хийгээд зохилдох шалтгаан юун бээр үгүй бөгөөтөл ном бясалгах тийм шалтгааныг нь үзээд, бишрэл төрүүлж өчрүүн:
-       “Лам аа, ус нь муу, зохилдох шалтгаан юун бээр үгүй. Ийм оронд ямар хэргийн тул суумуй. Бидний улсад өөд болон соёрх өргөн хүндэлсүгэй” хэмээн өчвөөс Мяларайба лам зарлиг болруун:
-       “Энэ орны зохилдох шалтгаан чухаг болоод ус нь муу болбоос бээр надур хэрэгт, самади дияаныг арвитган нэмүүлэх бөлгөө. Таны улсад зохилдох шалтгаан төгс буй болбоос бээр үл одмуй би. Тиймийн тулд та өөрийн хувь ба зуурам үйлст болбоос л Жалшри ууланд бясалгахаар ирэдхүүн” хэмээгээд эдгээр шүлгийг номлоруун:
“Гайхамшигт Жалшри уулан дахь энэ орон
Газар хол дахь болбоос бээр гэтлэх бээр дөт
Гайхамшигт төгс хувьтан буй болбоос Шри ууланд ирэдхүүн
Харил үгүй чин зоригтон буй болбоос Шри ууланд ирэдхүүн.

Жижигхэн нахиа өөр ертөнцөөс яаран ирээд...


Жижигхэн нахиа өөр ертөнцөөс яаран ирээд
Жирийн л моддыг яруу сайхнаар хучнам
Хар турлиахнуудын шаагилдаан
цав цагаан цагираг үүсгээд
Нугын дээгүүр эргэлдэхэд
Нууцын гүнд нулимс өнхөрөөд,
Хавар болмуй

2010.04.23


Яруу найрагч П.МАЙНБАЯР
"Огторгуйн нугаас түүсэн шүүдэр" 
яруу найргийн номоос...

Сэтгэл будангуйрах үедээ Сэнгийн Эрдэнээг уншдаг, би...

Монгол Улсын ар­дын уран зохиолч, тө­рийн шагналт Ша­равын Сүрэнжав гуайнд хүрч очлоо. Гэргийтэй­гээ хоёул байж байна. "Сэтгэл будангуйрах үедээ Сэнгийн Эрдэ­нээг уншдаг, би. Ер нь тэгээд Эрдэнэ, Түдэв хоёрын зохиол надад ойр юм" хэмээсээр угт­сан. Залгуулаад "Хүр­гэн маань энэ хөөр­гийг надад дурсгаад" гэж гартаам хөөргөөр тамхилангаа, "Адууны мах иднэ биз дээ. Манай Төв аймгийн Засаг дар­га байсан Энхбат на­дад адуу өгөөд. Түүнийг нь очиж авлаа. Цэндээ намайг адууны махны шөлөнд оруулдаг юм, ядаргаа тайлдаг юм гэсэн". Ийм л ая дан­тай бид хоёрын яриа эхэллээ.   


Зургийн тайлбар:

-Төв аймгийн Авдарбаян сумын уугуул хүүд цэргийн зарлан ирсэн өдөр 
онцгой үйл явдалтохиож байгаа мэт санагдсан гэсэн. 
Зургаа гарахыг нь хүлээсээр гурав хонож байсан гэдэг. 1958 он



-Та бол "Насны ном Цэнд, насны хань Цэнд" гэж хэлдэг хүн. Тантай уран бүтээлийн талаар зөндөө ярилцаж байлаа. Эл удаагийн яриагаа гэргийтэйгээ хэрхэн танилцсанаар эхэлбэл ямар вэ?
-Хүн амын техни­кумын оюутан Цэндтэй ойртож дотноссон минь 1959 он юм. Тэгэхэд би Монгол Улсын их сур­гуулийн оюутан байлаа. Эхний хагас жилийн шал­галтаа онц өгчихсөн додь­горхон нөхөр өөрөөсөө хэдэн насаар дүү охиныг болзоонд урьчихлаа. Цэнд ч татгалзсангүй. Тэгээд одоогийн Төрийн ордны өмнөх талбайн сааданд анх болзож билээ. Цэндээ шар торгон дээлтэй охин зогсож бай­сан сан.
Намайг харсан хэрнээ огт хараагүй юм шиг, таньсан хэрнээ таниагүй юм шиг хажуу­­гаар зөрж өнгөрөөд л. Одоо бодох нь ээ, сэтгэлтэй болсных нь шинж юм уу даа. Манай зохиолч найрагчид дурлалт бүсгүйчүүддээ зориулж нэрнийх нь үсгийн дарааллаар шүлэг бичдэг жишгийг би тогтоочихсон байх шүү. 


-"Нэрээр бичсэн шүлэг" анхны номонд тань орсон байх шүү?
-Ханьдаа зориулж нэр­нийх нь үсгээр бичсэн шүлгээ жаран хоёр онд хэвлэгдсэн "Шөнө ургасан цэцэг" номон­доо оруулж байлаа.
"Цээлхэн дуугий чинь хөгжим гэвэл
Эгшгэнд нь уярсан нь би билээ
Найртай сэтгэлийг чинь нар гэвэл
Дулаацаж жаргасан нь би билээ
Эрэвгэр нүдийг чинь цэцэг гэвэл
Эргэлдэх эрвээхэй нь би билээ" гэсэн шүлэг л дээ. Тэртээ жараад онд бичсэн шүлгийг минь саяхан гавьяат тээвэрчин, инженер С.Иш­бал­­­жир орос руу хөр­вүүлс­нийг ханьдаа зориул­сан номын­хоо эхэнд оруул­сан. Жараад онд бичсэн шүлэг гэснээс жаран он миний хувь амьдралд өлзий билгээ өгсөн жил. Зун нь би Увс аймаг руу Намын төв хорооны үзэл суртлын брига­дад одоогийн ардын багш Бавуугийн Цэ­рэн­доржтой хамт явах бол­лоо. Хоёр сарын томилолтын зардал гэж 1600 төгрөг өгдөг юм. Тухайн үеийн 1600 төгрөг гэдэг их мөнгө л дөө. Түүнээс гэргийдээ цаг авч бэлэглээд, хоёул ижил өнгийн даалим­баар дээл хийлгэж байснаа мартдаггүй. Намар нь том охин Хишигсүрэн төрж Цэнд бид хоёр ижий аав болоод хөөр баярт умбасан. Яг тэр үед радиогийн уралдаанд шог өгүүллэг маань түрүүлж түүний шагнал болох цөөнгүй хэдэн төгрөгийг Доржийн Гом­­божав "МОНЦАМЭ"-гээс олж өгч түүгээр том охиныхоо угаалгыг хийж байсан түүхтэй.
Манай Цоодол ч анхны бүтээл "Нутгийн зургаан өнгө"-ийнхөө шагналаар дунд охин Хулангаа угааж байсан гэдэг. Уран зохиолын буян тэгж л эхэлдэг юм даа. 

Зургийн тайлбар:
-Нэрт яруу найрагч Р.Чойном агсантай тэрбээр үй зайгүй найзууд байжээ. 
Ш.Сүрэнжавын эхнэр Л.Цэндээ тухайн үедээ залуусын гангардаг байсан том захтай 
эрээн цамцыг тэр хоёрт хийж өгсөн өдөр тэд зургаа татуулжээ. 1962 он 


-Сэтгэл будангуйрах үедээ Сэнгийн Эрдэнээг уншдаг гэж хэллээ. Ингэ­хэд Эрдэнэ баавайтай ойр дотно явсан он жилүүдээ дурсаач?
-Монголын уран зохиолд хувь заяагаар төрсөн хүн бол Сэрүүн Галттай нутгаа сэтгэл сэнсэртэл санадаг Сэнгийн Эрдэнэ юм.

САЙН НӨХРӨӨ САНАХУЙ НАМРЫН САЛХИН УЙТАЙ...


Яруу найрагч Б.Лхагвасүрэн

САЙН НӨХРӨӨ САНАХУЙ НАМРЫН САЛХИН УЙТАЙ(дурсамж)




Гурван гүрэн гурван талаас нь залбиран байдаг их цаст Алтайн уулсын элгэн дэх Монгол улсын хилийн 1-р баганын харалдаа торгон хилийн застав дээр гялалзсан олон од түгсэн хүйтэн шөнө “ Таны найЛхагваа насан өөд болов. яаралтай ир” гэсэн цахилгаан авч билээ. Үнэмшмээргүй гэнэтийн мэдээ байдаг ч энэ “хутга” шиг мэдээ намайг бодох ухаангүй болтол оносон… Намайг хүүхэд шиг дагадаг найз минь надтай цуг явж монголын их уулсыг үзнэ гэж олон хоног хөл хөөрцөг болсон доо. Хөдөө явахын урьд орой над руу утасдаж – Ажил их би явж чадахаа байлаа… гэж дуу муутайхан ярьсан. Лхагваа явахаа болилоо гэхээр миний ч урам хугарсан. Гэхдээ бид хоёрын дундуур орох их хагацлын чимээ тийм ойрхон сонсогдож байсныг анзаарах сөгөө байсангүй. Яг явах өдрийн өглөө Лхагва эрт утасдаж – сайн яваарай гэж хэлсэн үгээр бид хоёрын нарны дор ярих яриа дууссан байна лээ…Лхагвааг би дагаж, үгүйдээ бид 2-т утсаар ярилгүй өнжсөн өдөр арван хуруунаас цөөхөн байсан даа.Намайг явахад даралт нь байн байн 240 хүрч байсан.- би нэг л ядраад гэж хааяа хэлдэг ч үхэхийн тухай үг цухуйлгаж байгаагүй. Битүү цагаан цасан дундуур гаргасан жимээр баахан алхлаа.Зайчилсан хунгар миний бүсэлхийгээр татаж байв.

Ерөөл хараалаас ангид хол газар...

Яруу найрагч Данзангийн НЯМСҮРЭН


БОЛОР ЦОМЫН ДАРААХ ДУУЛЬ


Юм бүхэн байгальдаа байхад би оршдог
Ертөнцийн сар үүлэн цаагуур ороход
Ерөөл хараалаас хаа хамаагүй хол газар
Ердийн нэг дан байшинд амьдран суудаг би.

Хаа нэгтээ навчис унах, ус дуслах
Хананд өлгөөтэй цаганд зүрх минь цохилох
Хаяагаар гүйх оготоной, намайг харсаар байгааг,
Харанхуйд шувуу дуугарах бүүр түүрхэнд би дуртай. 

Гүнгэрвааны өмнөх алтан зул цэцэг бадамлахын цаг дор
Гүмүд цэцэг цомирлогоо сарны туяанд задалдаг
Гөрөөс бухирах баруун голын бургас
Гүн нойронд минь сэвэлзэн байгаа нь харагддаг.

Цаг хугацааг хүмүүнээс хэсэглэн авсан
Цагаан дэрсний хажуугаар явахад
Сүмийн ширээний лаа шиг шүлгийн мөрүүд гэрэлтэж
Чоно болоод амьтад түүгээр гүйлдэх нь үзэгддэг.

Цас орсон өглөөгүүр явсан тэрэгний мөр зурайж
Цааш одсон хөсөгний чахар чухар эргэх чимээ 
Цаглашгүй гүн огторгуйд дуурсан шингээд
Цайвар манан үл үзэгдэх ахуйд би дуртай.

Ерөөл хараалаас ангид хол газар
Юм бүхэн байгальдаа байхад би байдаг
Ертөнцийн сар үүлэн цаагуур ороход
Ердийн хуучин байшиндаа нуугдан суудаг.

1998.01.28